Хитайниң паспорт йиғиш һәрикитидә түркийәдин өй сетивалған уйғурлар аваричиликкә учриған

Өз мухбиримиз гүлчеһрә
2016-11-28
Share
uyghur passport 1 Хитайниң йеңидин лайиһәләнгән паспорти тарқитилмақта
AP

Уйғур ели даирилириниң өктәбир ичидә уйғурларни мәркәз қилип шәхси паспортларни омумйүзлүк қайта йиғивелишқа башлиғанлиқи муһаҗирәттики уйғурлардила әмәс, хәлқара мәтбуатлардиму күчлүк ғулғула қозғаватқан бир пәйттә, радийомизға кәлгән бу һәқтики йеңи инкаслардин даириләрниң паспорт йиғиш һәрикитиниң әмдиликтә чәтәлләргә чиққан уйғурларни кәң даиридә сөрүштә қилиш вә тәдбир көрүш басқучиға өткәнлики мәлум . Болупму, сода ‏- сетиқ яки саяһәт билән түркийәгә чиққан вә түркийәдин өй сетивалған уйғурлар қаттиқ соал ‏- сорақ вә биһудә аваричилиққа йолуқуватқан болуп, һәтта бу хил җиддийлик түркийидики уйғурларниң өй мүлүк, саяһәтчилик, мулазимәт шеркәтлиригиму тәср көрсәткән .

Өткән айда уйғур елидики шихәнзә, манас, қумул вә мидуң шәһиридики җ х тармақлириниң 18-өктәбиргичә паспортларни тапшуруп бериш һәққидики уқтуруши тарқилип, күчлүк диққәт қозғиған иди. Хитай җамаәт хәвпсизлик тармақлири уқтурушта көрситилгән қисқа мөһләт ичидә шәхсләрниң паспортлирини өзлири турушлуқ җайлардики җ х идарилиригә яки нопуси турушлуқ сақчиханиларға тапшуруп беришини тәләп қилған. Паспортларни йиғиш уқтурушлирида йеқин муддәттә паспортини тапшурмиғанларниң паспортиниң тоңлитип қоюлидиғанлиқи яки паспорт игилиригә аваричилик болидиғанлиқи агаһландурулған иди. Уйғур елидики җамаәт хәвпсизлик идарилиригә қаратқан телефон зиярәтлиримиз хәвәрни дәлиллигән иди, йәни паспорт йиғивелиш сияситиниң уйғур елиниң барлиқ җайлирида бирдәк иҗра қилинғанлиқи мәлум.

Атуш шәһәрлик сақчи идарисидин зияритимизни қобул қилған бир уйғур сақчи атуштиму - 25 өктәбиргичә паспортларни нопус тәвәликидики сақчиханиларға тапшуруш уқтуруши тарқитилғанлиқини, кечиккәндә 29 - өктәбирдин қалмаслиқи керәкликини ейтти. Униң дейишичә, йиғиш мөһлити берилгән болсиму, әмма паспортларни қачан қайтуруп беридиғанлиқи һәққидә һазирчә һечқандақ буйруқ яки сиясәт чүшмигәнликини ейтқан вә һәҗгә һәмдә түркийәгә чиққан уйғурларниң бәкрәк сүрүштә қилинидиғанлиқини ейтқан иди.

Радийомизға бу һәқтә йәнә йеқинда кәлгән язма инкаслардин дәрвәқә даириләрниң қайтидин йолға қойған паспорт йиғивелиш сияситиниң асаслиқ нишаниниң йәнила уйғурлар болуватқанлиқи ашкариланмақта. Өзини үрүмчидин дәп тонуштурған бир кишиниң мәлумат йоллишичә, чәтәлләргә чиққан тарихи бар, болупму түркийә визиси бар паспорт игилири саяһәт вә сәпәр ишлириридин хитайниң соал ‏- сорақлириға учримақта икән. Униң қәйт қилишичә, өзиму паспортини вақтида тапшуруп бәргәндин кейин, түркийәгә саяһәткә чиққанлиқ тарихи болғанлиқи үчүн даириләр тәрипидин соал -сораққа учриған. Сорақ җәрянида өзиниң истанболдин өй алғанлиқини, өйини иҗаригә бериш сәвәби билән түркийигә барғанлиқини ейтқан вә бу җаваби үчүн даириләр әмди униң немә үчүн түркийидин өй сетивалғанлиқини сүрүштә қилиш пийиға чүшкән вә өй хәтлирини тапшурушни тәләп қилған вә тәкшүрүп мәсилә көрүлмигәндә қайтуруп беридиғанлиқини ейтип елип қалған. Униң билдүрүшичә, паспорт игилириниң чегра атлаш тарихи вә сәвәблири, паспортқа киргүзүлгән шәхси учурлар қатарлиқларни тәкшүрүш давам қилмақта болуп, үрүмчиниң өзидила 10 миңчә уйғурниң паспорти әткәс қилинған. Даириләрниң паспортни йиғивалғандин кейин, уйғурларни соал ‏- сорақ, қийин ‏- қистақларға елиши уйғурларда түрлүк әндишиләрни пәйда қилмақта икән.

Биз даириләрниң йиғивалған паспортларниң қачан игилиригә қайтуруп берилидиғанлиқи, түркийә қатарлиқ әлләргә чиққан уйғурларниң қаттиқ сүрүштә қилинишиниң сәвәблири һәққидә мунасивәтлик орунлардин мәлумат елишқа тиришқан болсақму, улар зияритимизни рәт қилип кәлмәктә.

Бу һәқтә түркийиниң истанбул шәһиридә өй мүлүк вә башқа мулазимәт ишлирида әла вә адил мулазимлири билән уйғурларниң қарши елишиға еришкән универисал мулазимәт шеркәтлиридин нур ширкити билән алақилаштуқ, шеркәт мудири сабирҗан әпәнди, йеқинқи он күндә уйғур елидин келидиған саяһәтчиләрниңму бирдинла тохтап, өй мүлүк ишлириниңму астилап, ширкәтниң нормал йүрүшүшигиму тәсири болғанлиқини билдүрди :

Сабирҗан әпәндиниң ейтишиға қариғанда, уйғур елидин келип түркийәдин өй сетивалғучилар йеқинқи 2, 3 йилда хели көпәйгән, улар асасән истанбулниң уйғурлар күп районлиридин өй сетивеливатқан болуп, асасән өмриниң ахирини хатирҗәм өткүзүш, балилирини оқутуш, анчә ‏- мунчә сода қилиш дегәндәк истәкләрдә сетивалған, һәммиси қанунлуқ рәсмийәтләр, келишимләргә асасән сетивалған шәхси өйләр, хитай һөкүмитиниң яки түркийәниң бу өй мүлүк игилирини аварә қилидиғанға башқа асаси йоқ.

Вәтәндин кәлгән туғқанлириниң гуваһлиқ рәсмийәт ишлири үчүн, хитай консулханисиға чепип йүргән истанбулда яшайдиған бир уйғурниң ейтишичә, даириләр хитай паспорти билән иистанбулға келип, өй елип вә балилирини оқутуватқан уйғурларғиму, истанбулда туруш вә өй елиш сәвәблирини вә рәсмийәтлирини көрситишни аилисидикиләр арқилиқ уқтурған болуп, уйғур елидин келип түркийидә яшаватқан уйғурларму охшашла хитайниң паспорт йиғиш һәрикитидин кейин, өзиниң қайтқандин кейин қандақ вәзийәткә дуч килидиғанлиқидин әндишә қилмақта икән .

Паспорт йиғишниң немә үчүн пәқәт уйғур елидила йүргүзүливатқанлиқиға даир соалимизға атуш сақчисиниң бәргән җаваби "шинҗаң алаһидә район болғачқа, паспортқиму алаһидә сиясәт йүргүзилиду " болған иди.

Хәлқара кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати 22-ноябир сәйшәнбә күни тор бекитидә баянат елан қилип, "уйғур аптоном районида сақчиларниң өз һоқуқидин һалқиған дәриҗидә, йәрлик уйғурларниң паспортини районлар бойичә коллектип йиғивелиш, мусулманларға қарита кәмситиш характеридики инчикә тәкшүрүш, сорақ қилиш, уларниң саяһәт вә башқа сәвәбләр билән чәтәлләргә чиқишиға қарита һәр хил чәклимиләрни күчәйтиш қатарлиқ кишилик һоқуқ қануниға хилап васитиләрни қоллиниватқанлиқи" ни ашкарилап, хитай һөкүмитини тәнқидләнгән. Шундақла йәнә, хитай һөкүмитиниң уйғур, тибәт қатарлиқ хитай болмиған милләтләргә қаратқан паспорт сияситидә, хитай пуқралиридин пәрқлиқ һалда йиллардин буян һәр хил бәлгилимә, чәклимиләрни йолға қоюп, паспорт беҗиришни тәсләштүрүш, һәтта паспорт бәрмәсликтәк қаттиқ сиясәтләрни йүргүзүп келиватқанлиқи тилға елинип, хитай һөкүмитини милләтләргә қарита баравәр муамилә қилишқа, уйғур, тибәт қатарлиқ хитай болмиған милләтләргә қарита миллий вә диний кәмситиш сиясити йүргүзмәсликкә чақирған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт