Уйғур елидә тоқумичилиқни тәрәққий қилдуруш пиланиниң бир сиясий қурулуш икәнлики көрситилди

Мухбиримиз әркин
2014.07.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghur-etles-toqush-fabrika.jpg Ата мирас әтләс фабрикиси. 2012-Йили яз, хотән.
RFA

18‏-Июл, уйғур аптоном райони бейҗиңда ахбарат елан қилиш йиғини өткүзүп, уйғур елида тоқумичилиқ вә кийим-кечәк игиликини тәрәққий қилдуруш пиланини тонуштурған. Бу пилан хитай даирилириниң уйғур илиниң иқтисадий қурулмисини өзгәртишкә алақидар йәнә бир қетимлиқ зор қурулуши.

Мәзкур пилан бойичә уйғур илиниң ақсу, шихәнзә, корла шәһири 3 чоң тоқумичилиқ шәһири қилип қуруп чиқилиду. Қумул, маралбеши, алар, шаяр, манас, күйтун вә қорғас тоқумичилиқ ишләпчиқириш базисиға, үрүмчи шәһири хәлқара тоқумичилиқ сода мәркизигә айландурулиду.

Даириләр бу пилан әмәлийләшсә, бир милйон адәм ишқа орунлишидиғанлиқини илгири сүрмәктә.

Лекин америка җорҗи вашингтон университетиниң иқтисади пәнләр доктор кандидати пәрһат билгин, бу пилан узун мәзгилдә уйғур илидики иқтисадий тәңпуңсизлиқ, муһит вәйранчилиқи вә иҗтимаий тоқунушни күчәйтидиғанлиқини агаһландурди.

Уйғур аптоном райони вә бейҗиң һөкүмити мәзкур пиланға 3 милярд 200 милйон доллар аҗратқан.

Мәбләғ салғучи хитай карханилириға баҗ кәчүрүм қилиш, йәр ишлитиш, әрзан баһалиқ хам әшя вә ток билән тәминләш, қатнаш, ишчи-хизмәтчиләрниң техникилиқ тәрбийилиниши, карханиларниң техника өзгәртиши қатарлиқ җәһәтләрдә қошумчә ярдәм пули беридиғанлиқини билдүргән.

Пәрһат билгининиң қаришичә, мәзкур пилан қисқа мәзгилдә бәзи үнүмләргә еришсиму, лекин узун мәзгилдә еғир мәсилиләрни пәйда қилиду. У, бу пиланниң бир сиясий қурулуш икәнликини көрситип, униңда су, муһит, мәдәнийәт, башқа җәһәтләрдики иҗтимаий амиллар көздә тутулмиғанлиқини билдүрди.

Пәрһат билгин: бу пилан хитайниң сиясий истратегийәсиниң иқтисадий қисми.

Мухбир: сиясий истратегийә, дегәндә бу қандақ бир сиясий истратегийәнңн иқтисадий қисми?
Пәрһат билгин: тоқумичилиқ бу наһайити көп адәм тәләп қилидиған санаәт. Әмгәк мәркәзләшкән, лекин көп техника тәләп қилмайду. Хитай нурғун әслиһәләрни ясиди, нурғун өй-мүлүкләрни салди. Әмди бу хитай көчмәнләрни елип келишкә, уларни тутуп туруш вә җәлп қилишқа санаәт керәк. Дуняниң иқтисади қанунийитидә нәдә хизмәт көп болса, нәдә пул тепиш пурсити көп болса, хәлқ шу йәргә ақиду. У йәргә йол ясап, өй селип қоюп башқа пул тепиш шараити болмиса, ундақ йәргә һечким кәлмәйду яки барғанларму кетиду. Шуңа, хитай буниң алдини елиш үчүн наһайити көп иш тепиш, пул тепиш пурсити шәкилләндүрүш керәк. Болмиса хитай көчмәнлири я кәлмәйду, кәлгәнлири болса кетиду. Шуңа, хитай үчүн уйғурниң земинида әмгәк күчи мәркәзләшкән санаәтни шәкилләндүрүш интайин муһим. Булар үчүн ейтқанда бу яхши бир истратегийә.

Мухбир: бирақ бу уйғурлар үчүн?
Пәрһат билгин: нормал әһвалда бу уйғурлар үчүн яхши болуши керәк. Лекин һазирқи әһвал нормал әмәс, бу әһвалда уйғурлар үчүн ахири қалидиғини йәнила муһит булғиниш, иқтисади җәһәттин езилиш келип чиқиду. Бу уйғурлар үчүн зиянлиқ.

Мухбир: сиз муһит мәсилисини дедиңиз, бу йәрдә уйғур илидики җуғрапийилик шараит, су мәнбәлириниң әһвалидин ейтқанда, бу районниң идеологийәлик әһвали зор көләмлик шәһәрләрни қуруш, әмгәк күчи йүксәк дәриҗидә мәркәзләшкән карханиларни бәрпа қилиш униң тәбиий шараити билән қанчилик келишәләйду?
Пәрһат билгин: бу униң тәбиий шараитиға мас кәлмәйду. Бәл йираққа қаримисақму мәсилән, өзбекистанни мисал алсақ, улар пахта ишләпчиқириду. Шуңа, уларниң көллири қуруп кәтти, худди бизниң көллиримиз қуруп кәткәндәк. Буларниң дәрялирида су йоқ. Мәсилән, мустәқил болғандин кейинму улар көпләп русийигә бериш ишләмчилик қилиду. Тоқумичилиқ санаити хам әшясидин тартип ахириғичә наһайити көп су тәләп қилидиған санаәт. Мәсилән, рәхт ишләш вә бояш муһитни еғир булғайдиған кәсип. Бир милйон адәм ишқа орунлишиду, дегән билән униң мулазимәт қилидиған йәнә бир мунчә адәмләр пәйда болиду. Бу муһитниң техиму начарлишип кетишигә сәвәбчи болиду.

Мухбир: әгәр бу қурулуш әмәлийләшсә, у уйғур турмушиға қандақ тәсир көрситиду?
Пәрһат билгин: мал баһаси өрләйду, ишсиз қалғанларға техиму зиян болиду. Уйғурларниң көпи ишсиз деһқан. Уларға нисбәтән һәрқандақ малниң баһаси өрләйду. Мал баһаси өрлигәндин кейин, уларниң турмушида гәрчә тапқан пули азрақ көпәйсиму, лекин мал баһасиниң өрлиши күчлүк болғачқа, турмуши һазирқидинму бәттәр начарлишип кетиду. Еһтимал, бир қисим адәмләр буниңдин пайдилиниши мумкин. Лекин көп қисим уйғурлар буниң пайдисини көрәлмәйду. Чүнки, хизмәт тапалмайду, бир. Мал баһаси өрләп кәткәндин кейин, әслидинла турмуши наһайити төвән хәлқниң турмуши техиму төвәнләп кетиду. Буниң билән уларниң һөкүмәткә беқиниш һалити күчийиду. Бу, дөләткә нисбәтән наһайити яхши истратегийә.

Мухбир: буниң тәрәққияти ахири нәгә апириду?
Пәрһат билгин: қисқа вақит ичидә һөкүмәт ғәлибә қилиши мумкин. Һәрқандақ бир санаәт өзигә мас кәлмигән районға барған чеғида йиқилиду. Чүнки, бу дуняниң иқтисади қанунийитидә нәдә әвзәл шараит болса, шу йәрдә шу санаәт гүллиниду. Әгәр униңға әвзәл шараит болмай, бири зорлап әкелип қойса у йиқилиду. Шуңа, кәлгүсидә хитайниң бу санаити бу йәрдә пут тирәп туралмаслиқи мумкин. Шу чағда бу наһайити көп ишсизлиқ келип чиқиду. Нурғун хитайни әкелип бу йәрдә олтурақлаштуруп, шәһәрләштүрүп, уларда ишсизлиқ пәйда қилиду. Йирақ мәзгилдин алғанда йәни 40-50 йил ичидә ғәлибә қилалмайду. Лекин 10-20 йилда бәлким у мәқситигә йетиши мумкин.

Мухбир: демәк, кәлгүсидә бу фабрикилар йиқилса, бу йәрдики ишсиз қалған хитай ишчиларниң өзи бир мәсилә болиду?
Пәрһат билгин: шундақ, зор мәсилә болиду. Чүнки, улар тоқумичилиқтин башқа ишни қилалмайду. Ичкиригә кетәй десә, у йәрдики земинидин айрилип болған 30-40 йил бурун. У йәрдә аилисиму йоқ. Шуниң билән бу мәсилигә айлиниду. Һазир һөкүмәтниң қиливатқанлири қисқа муддәтлик, улар узунни ойлап иш қилмайватиду. Совет иттипақи өз вақтида себирийәгә нурғун завутларни қурған. Совет иттипақи бир йеқиливеди, униң қурған завут вә шәһәрлири бикар қалди. Чүнки, бу иқтисади қанунийәткә қарши турулған завут, шәһәрләр. Мәсилән, үрүмчини база қилимиз, дәйду. Бирақ үрүмчи дуня базириға бәк йирақ. Әгәр гуаңҗу, шаңхәйдәк шәһәрләр болса дуня базириға йеқин, униңға әгишип маңалайду. Үрүмчидәк шәһәргә қуруп қойса, униң узун мәзгил пут тирәп туруш пурсити төвән болиду.

Мухбир: оттура асияға йүзләнсә болидиғу?
Пәрһат билгин: у ғәрбкә қарисақ мәсилән, оттура асия дәймиз. Бирақ униң сетивелиш күчи аҗиз. Кәмбәғәл нопусиму көп әмәс. Һәммини қошсақ 60 милйондин сәл көп. Мәсилән, пакистанда әмгәк күчи бизниң вәтәндинму әрзан. Дуня базириға биздин улар бәкрәк йеқинрақ. Кәлгүсидә уларниң тоқумичилиқ санаитини тәрәққий қилдуруши шәрқий түркистандин күчлүк. Әгәр шәрқий түркистанға тоқумичилиқ мәркизини йөткисә, униң риқабәт қилиш күчи аҗизлап кетиду. Чүнки, пакистанниң адими көп, деңиз портиға йеқин. Әмгәк күчи бәк әрзан.

Мухбир наһайити көп рәһмәт сизгә пәрһат әпәнди, зияритимизни қобул қилғанлиқиңизға. Мөһтәрәм радио аңлиғучилар юқирида җорҗи вашингтон университетиниң иқтисади пәнләр доктор кандидати пәрһат билгин билән елип барған сөһбитимизни аңлидиңлар.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.