Türkiyediki Uyghurlar xitayning wasitilik we biwasite parakendichilikige uchrimaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2017-06-07
Share
elchihana- we- hitay-saqchilar- 1 Uyghurlar diyaridin türkiyege ewetilgen xitay bixeterlik xadimliri türkiyediki xitay elchixanisidikiler bilen ziyapette, 2017- yili iyun, istanbul, türkiye
RFA/Gulchehre

Inkaslargha qarighanda, yéqinqi mezgillerde xitay da'iriliri soda we yaki bashqa ishlar bilen türkiyege barghan Uyghurlarning hemmisini atalmish "Terbiyilesh merkezliri" ge soliwalghan we pasportlirini, mallirini musadire qilghan.

Türkiye-xitay otturisidiki jinayetchilerni öz-ara almashturushni öz ichige alghan bir qatar kélishimler tüzülüp uzun ötmey, hetta Uyghur élidin saqchi we bixeterlik xadimliri istanbulgha kélip, türkiyede turuwatqan Uyghurlargha biwasite parakendichilik salghan we bu ehwal türkiyede turuwatqan Uyghurlarning endishilirini kücheytken.

Xitay bilen türkiyening diplomatik, iqtisadi, siyasiy munasiwetlirining küchiyishige egiship, yéqinqi yillarda Uyghurlarning türkiyege ziyaret we tijaret seperliri janlandi,türkiye mallirining Uyghur éligha kirishimu yükseldi we barghanche bazar tapqan idi, emma xitay hökümitining Uyghur élida élip bériwatqan qattiq basturush heriketliride we esebiylikke qarshi tazilashlirida türkiyening bayriqi, türkche isim hetta türkiye malliriningmu Uyghur élida cheklen'genliki melum. Delillen'gen xewerlerge asaslan'ghanda, yéqinqi mezgillerde türkiye we Uyghur éli otturisida soda qiliwatqan shexsi tijaretchilerning sodisi pütünley tosuwétilgen. Pul mu'amile we uchur alaqisi üzülgen. Oqush, tughqan yoqlash we soda, sayahet dégendek her qandaq bir munasiwet bilen türkiyege barghan Uyghurlar, hetta türkiye puqraliqini alghan Uyghurlarmu xitay da'irilirining nazaritige élin'ghan. Xitay da'iriliri türkiye bilen alaqisi bolghan Uyghurlargha qaratqan bu xil teqipleshlirini hetta chégra atlap türkiyege kélip élip bériwatqan bolup, istanbuldiki bir qisim Uyghurlarning radiyomizgha yetküzüshiche, ötken hepte xitay istxbarat xadimliridin teshkillen'gen bir guruppa kishi istanbulgha kélip, Uyghurlargha ashkara we yuchun usullarda parakendichilik salghan. Yene bir qisim xitayperes Uyghurlar diplomat réstoranida mexsus ziyapet bérip ularni kütüwalghan.

Istanbuldiki bir Uyghur tijaretchi xanim, yéqinqi yillarda xitay saqchilirining sayahetchi qiyapitide istanbulda peyda bolup qéliwatqanliqini ularning asasen istanbuldiki chong bazarlarda Uyghurlar achqan dukanlarni nuqtiliq arilap Uyghurlar heqqide uchur élishqa urunidighanliqini, bu qétim heptiler ilgiri sayahetchi siyaqida kelgen xitay saqchilirining misirdin türkiyege kelgen balilarni bekrek sürüshte qilghanliqini bildürdi.

Biz, xitay da'irilirining türkiyege özining istixbarat we bixeterlik xadimlirini ewetip Uyghurlargha parakendilik séliwatqanliqi we Uyghur éligha barghan türkiye puqrasi Uyghurlarning tutqun qilinishigha oxshash ehwallargha qarita, türkiye hökümet da'irilirining inkasini élish üchün, türkiyening washin'gtondiki elchixanisi bilen alaqileshtuq. Elchixana axbarat ishxanisining xadimi bu so'allargha biwasite jawab bérelmeydighanliqini, enqerege yazma yollishi we ularning jawabini kütüshimiz kéreklikini bildürgendin bashqa jawab bermidi.

Biz yene, türkiyediki Uyghurlarda türlük endishiler peyda qilip, ularning xatirjemlikini buzuwatqan bu ehwallardin türkiyede pa'aliyet élip bériwatqan Uyghurlarning xewiri bar-yoqluqini bilish meqsitide, istanbulda pa'aliyet élip bériwatqan teshkilat we pa'aliyetchiler bilen alaqileshtuq. Türkiye Uyghur xewer we tetqiqat merkizining mes'uli hamit köktürk ependi bu heqtiki so'allirimizgha jawab bérip, özining bu ehwallardin melumati barliqini, xitay bilen türkiye otturisidiki soda we bashqa munasiwetler kücheygen bir peytte, eksiche Uyghurlarning otturida qisinchiliq bir weziyette qéliwatqanliqini bildürdi. Hamit ependining melumatigha qarighanda, xitayning istixbarat xadimlirini istanbulgha ewetishi yéqinqi yillarda dawamliq yüz bériwatqan bir ehwal bolup, yéqinda xitayning bésimi seweblik misirda oquwatqan bir qisim Uyghurlarning türkiyege kélishi bilen, xitay bular heqqide uchur élishqa urunuwatqan bolushi mumkin.

Gerche, ular türkiyediki Uyghurlargha biwasite tehdit salalmisimu, bir qisim kishilerdin paydilinip, türkiyediki Uyghurlar we ularning pa'aliyetliri heqqide uchur, axbarat yighish, ayrimlar bilen körüshüp bésim ishlitishtek heriketlerni élip bérip kelmekte. Shundaqla hamit ependining qarishiche, türkiyedek bixeterlik apparatliri muntizim bir döletning xitay yaki her qandaq bashqa bir dölet xadimlirining, bu jayda élip bériwatqan her qandaq herikitidin xewiri bolmay qalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.