Bir rus tilliq sayahetchining Uyghur élide körgen-bilgenliri

Muxbirimiz irade
2018-10-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Charlap yürgen saqchilardin bashqa héchkim yoq kochilar. 2018-Yili 31-awghust, peyziwat.
Charlap yürgen saqchilardin bashqa héchkim yoq kochilar. 2018-Yili 31-awghust, peyziwat.
AP

Xitay hökümiti Uyghur élide uchurni qattiq qamal qilish, chet'ellik muxbirlar we sayahetchilerning rayon'gha bérishini qattiq kontrol qilish qatarliq wasitilerni qollinish arqiliq Uyghur élidiki weziyetning xelq'aragha ashkarilanmasliqi üchün zor küch chiqarmaqta. Biraq, shundaq bolushigha qarimay, herqaysi organlarning muxbirliri, kishilik hoquq organliri we shexslerning zor küch chiqirishi netijiside Uyghur élide yolgha qoyuluwatqan yuqiri pen-téxnikiliq nazaret we bésim siyasiti we eng muhimi Uyghur élidiki "Yépiq terbiye lagérliri" ning mewjutluqi heqqide nurghun muhim uchurlar ashkarilan'ghan idi.

Yéqinda, latwiyedin  rus we in'gliz tillirida tarqitilidighan  "Méduza" namliq tor gzéitida élan qilin'ghan ziyaret xatirisimu ene shularning biri hésablinidu. Maqalige bérilgen qisqiche chüshendürüshte maqale aptorining isim-familisining bixeterlik sewebi bilen ashkarilanmighanliqi eskertilgen.

Mezkur maqale, aptorning bundin 15 yil awwal qeshqerni ziyaret qilghanda körgenliri bilen bu yilqi ziyariti dawamidiki özgirishler sélishturulghan asasta yézilghan bolup, u maqalisining béshida Uyghur élining siyasiy tarixi, rayonda yüz bergen weqeler we uning basturulush jeryanliri qatarliq tarixi arqa körünüshlerni bayan qilghandin kéyin bundin 15 yil awwal tunji qétim qeshqerni ziyaret qilghan waqtida körgen qeshqer qedimiy sheher rayoni, Uyghurlarning hayatining qandaqliqini tepsiliy eslep ötken. U töwendikilerni bayan qilghan:
"Men bu yerde ikki kün aylinipla, ularning (xitay hökümitining) buzmaqchi boluwatqinining peqet adettiki bir topa tam bolmastin, belki qeshqerning qedimiy sheher rayonini, uning ichidiki xelqni sirttikilerdin qoghdap turidighan bir qedimi sheher qel'esi ikenlikini bayqighan idim. Qedimiy sheherde kishiler özining örp-adetliri we waqit chüshenchisi boyiche yashaytti. Béyjing waqti boyiche ishleydighan xitaylar kechlik uyqusigha yatqanda, qedimiy sheherde yashaydighan Uyghurlar téxi emdi kechlik tamiqigha olturatti. . . . Héytgah meschitidin chiqqan jama'et meydanning etrapidiki tar kochilarni boylap asta-asta tarqilatti. Aldirimaydighan kishiler shu etraptiki üstellerde olturushatti, beziliri mezzilik tonur néni puriqi kélip turidighan kechlik bazargha yürüp kétetti. Kochilarda keng ishtan we ötek kiyip, yéngisar pichiqini uzun qilip ésiwalidighan uzun burutluq erler, qashlirigha osma qoyghan ayallar. . . Bazargha qoylirini, gilemlirini ekélip sétiwatqan ademler, kochilarda sétiliwatqan qurutulghan keslenchük we yilan, kochilarda xéridarlirining chéchini chüshürüwatqan satirashlar. . . Qisqisi, siz 2000-yillarning bashlirida qeshqerge kelginingizde özingizni xuddi 'ming bir kéche' romanidiki weqelikler ichide bolghandekla hés qilattingiz. Emma zamaniwi hayat her tereptin qorshap kéliwatatti. Burun sheher sirtigha sélin'ghan xitay mehelliri emdi barghanséri kéngiyip qedimiy sheher rayonini oriwalghan idi. Men hilal aylar bilen bézelgen meschitler jaylashqan yüzligen kochilarni arilap yürginimde, bu menzirilerni axirqi qétim körüshüm bolup qalidighanliqini hés qilghan idim. . ."

Aptorning bayan qilishiche, u, 2009-yili ürümchi weqesi we bashqa weqeler yüz bergen mezgillerde qeshqerge sayahetke bérip-kélip turuwatqan chet'ellik sayahetchilerning éghizidin Uyghurlarning so'al soraqsiz öltürülüwatqanliqi heqqide xewerlerni anglap turghan. Bolupmu u Uyghurlarning hazir lagérgha qamiliwatqanliqi heqqidiki xewerlerni anglighandin kéyin axiri qeshqerge qayta bérishni qarar qilghan. U aptomobil bilen qirghizistan-xitay chégrasi arqiliq qeshqerge barghan bolup, u aptomobil xitay chégrasigha kelgende jem'iy 26 sa'et dawam qilghan tekshürüsh, süretke tartish we axturulushtin kéyin axiri muweppeqiyetlik halda chégradin ötken. Aptorning éytishiche, saqchilar chégradin kirgenlerning téléfonlirini tekshürüp, ichige "Jingwang" deydighan jasusluq epini chüshürüshni telep qilghan, u burun Uyghur élide kishilerning téléfonlirigha mushundaq bir epni qachilashqa mejburlinidighanliqini anglighan bolsimu, biraq bu gepke ishenmigen iken. U chégrada bu gepning rastliqini öz közi bilen körgendin kéyin qandaq qilip uningdin qutulup qélishning yolini izdigen we chégra saqchisi diqqet qilmighan bir peytni tallap turup özining qol téléfonini yoshurup qalghan.

Aptor chégradin ötüp qeshqerge mangidighan yolda san-sanaqsiz kaméralar, tekshürüsh béketliri orunlashturulghanliqini körüp buning rastliqigha ishinelmey qalghan. U axiri özi 15 yil awwal körgen qedimiy sheher rayonigha yétip kelginide, bu yerning alliqachan özgirip, özige xas bolghan rohini yoqatqanliqini körgen. U töwendikilerni bayan qilghan:
"Qaynam-tashqinliqqa tolghan, tar Uyghur mehellilirini özgertish eslide bek qéyin bir ish. Men yillardin béri mushu qedimiy sheher rayonini özgertishke urunup kelgen xitay sheher pilanlighuchilirining bu yerni zadi qandaq özgertidighanliqini oylap yételmigen idim. Emma kelginimde u qarangghu mehelliler, kona tamlar we topidin yasalghan meschitler ghayib bolghan idi. Gerche ularning ornigha xitayning qewetlik binaliri sélinmighan bolsimu, emma u yer xuddi bir disniy baghchisighila oxshitip qoyulghan idi. Xitaylar bu qedimiy sheherning peqetla körünüshlirini saqlap qélip, uni qaytidin qurup chiqqan iken. Qedimiy sheherning tar kochiliri emdilikte kenglep, ot öchürüsh mashinisi yaki bir qoralliq aptomobil asanla kireleydighan bolup qalghan, herbir öyge turuba süyi békitilip, yunda bir terep qilish sistémisi ornitilghan. Emma xuddi gazliq ochaq békitilgen ashxanilarda otun isining puriqi qalmighandek bu sheherning rohiy ölgen idi. . . Bu yerdiki eng zor yoqitish qeshqerning en'eniwi turmush usuli idi. Kochilardiki hünerwenler, mozdozlar pütünley yoqalghan, gilemchiler, baqqallar, taksining rolini oynaydighan éshek harwiliri hemmisi ghayib bolghan idi. . . Güllük kochida olturghan bir qanche kishi tizip qoyghandek piyalide chay ichip oltursimu, ularning esli haliti yoqighan idi. Emeliyette chay ichip olturghanlarni resimge tartiwatqan xitay sayahetchiler téximu köp idi. . .."

Amérika Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski bu heqte radiyomizgha qilghan sözide Uyghur milliy medeniyitining buzghunchiliqqa uchrap axiri bu nuqtigha kélidighanliqi heqqide agahlandurush bérilgen bolsimu, epsuski yéterlik diqqetke érishmigenlikini bildürdi. U sözide: "Uyghurlarning milliy medeniyitining uzundin buyan ziyankeshlikke uchrawatqanliqi bir ré'alliq idi. Meyli bizning orginimiz we yaki herqaysi muxbirlar bolsun w yaki kishilik hoquq organliri bolsun biz uzun yillardin béri xitay hökümitining Uyghur medeniyitige buzghunchiliq qilip kéliwatqanliqini dep kelduq. Emma xelq'ara jem'iyet bu mesilige estayidil mu'amile qilmidi. Biz nurghun yillardin béri Uyghurlarning dini, tili, milliy kimliki, medeniyet-sen'et erkinliki, pikir qilish erkinliki qatarliqlarning buzghunchiliqqa uchrawatqanliqini agahlandurup kelduq. Mana mushulargha qulaq sélinmighachqa biz hazir bu ziyankeshlikning eng yuqiri pellige chiqishigha, yeni ularning lagérgha qamilishigha, öz milliy kimlikidin waz kéchishke mejburlinishidek bir aqiwetni körüp turmaqtimiz" dédi.

Qeshqerni ziyaret qilghan mezkur sayahetchi maqaliside yene, qeshqerdiki ochuq ashxanilarda tamaq éliwatqanlarning asasen xitay ikenlikini, ashpez Uyghurlarning yéngida ularning hökümet ruxset bergen kishilerlikini körsitidighan sériq renglik lata barliqini, Uyghurlarning intayin éghir nazaret astida ikenlikini bildürgen.

Maqalide éytilishiche, chégradin qeshqerge kiridighan yoldiki her 15-20 kilométirgha orunlashqan tekshürüsh ponkitliri nahayiti éghir polat tosuqlar bilen tosulghan bolup, u bu tosuqlarning bir tankinimu tosiyalighudek derijide chong we éghirliqini bayan qilghan. U tekshürüsh béketliride Uyghurlar olturghan aptomobillarning nahayiti qattiq tekshürülüwatqanliqini, Uyghurlarning hemmisining aptomobildin chüshürülüp yüzliri sikanirgha élinip, qol téléfonliri tekshürülidighanliqini körgen. Tekshürüsh üchün öchirette turghanlar ichide peqet yashan'ghan Uyghurlarningla buruti barliqi, qeshqerdiki tekshürüsh béketliride xitay saqchighila aptomat bérilidighanliqi, Uyghur saqchi we yardemchilirige peqet kaltek-toqmaq bérilidighanliqimu uning diqqitidin saqit bolmighan. U özi 15 yil awwal kelgende körgen meschitlerning mana emdi taqalghanliqini, kocha-koylarningmu pütünley özgirip uning ornigha hemme yerni kaméra qaplap ketkenlikini körgen.

U maqaliside yene: "Qeshqerde peqet qedimiy maddiy medeniyet yoq qilinipla qalmastin, belki tarixning özimu özgertiliptu" dep yazghan.

Mezkur sayahetchi bu qétimliq ziyariti dawamida bir Uyghur bala bilen uchrashqan bolup, u bala uninggha qeshqerde da'irilerning 2009-yilidin burun neshr qilin'ghan pütün Uyghur til-yéziqidiki kitablarni öymu-öy kirip yighiwalghanliqini éytip bergen.

Amérika indi'ana uniwérsitétining dotsénti, xitayning milletler siyasiti we Uyghurlar heqqide tetqiqat bilen shughullinip kéliwatqan timusiy gros bu heqte toxtilip, Uyghur milliy medeniyitige qiliniwatqan buzghunchiliq dölet qoli bilen élip bériliwatqanliqtin, buning tesirlirining éghir bolidighanliqini éytti. U Uyghur tili bilen radiyomizgha qayturghan jawabida, eger buzghunchiliq mushundaqla dawam qilidighan bolsa Uyghur medeniyitining kélechikige ümidwar qarashqa bolmaydighanliqini eskertti.

Rusiyede oqurmenliri köp "Méduza" tor gézitide  élan qilin'ghan mezkur maqale aldi bilen rus tilida tarqitilghan bolup, arqidin in'gliz tiligha terjime qilinip téximu köp kishilerning oqushigha sunulghan.

Maqale aptori axirida Uyghurlar her tereptin uchrawatqan bésimlarning gherblik yazghuchi jorj orwél teripidin yézilghan, mutleq kontrolluq ishqa ashurghan "Orwél döliti" teswirlen'gen fantaziyelik eserdiki ehwaldinmu bek éghirliqini bildürüp, pütkül bir Uyghur rayonini bir "Zor kölemlik lagér" gha oxshatqan.

Toluq bet