Xitayning yéngi pasport we nopus siyasetliride Uyghurlar yenila tengsizlikke uchrimaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2013.11.04
kona-yengi-pasport.jpg Xitayning kona pasporti(solda) we yéngi pasporti. 2012-Yili 14-may, nentong.
Imaginechina

5-Iyul weqesidin kéyin, xitay hökümitining Uyghur élini idare qilishqa alghan qararlirigha asasen, ürümchi qatarliq sheherlerde bashqa yurtlardin kelgen Uyghurlarning olturaqlishish, hayat kechürüsh yolliri barghanche tarlashqan idi, her qandaq Uyghurning shexsiy pasport béjirishiningmu hessilep qiyinlashturulghanliqi melum. Xewerlerge qarighanda ürümchi sheherlik j x idarisi yéqinda “Pütün sheherdiki nopussizlarning nopusini yenimu ilgirilep hel qilish xizmiti toghrisidiki jiddiy uqturush” ni chüshürüp, 11-ayning 1-künidin 12-ayning 31-künigiche, ürümchi shehiri 9 türlük nopussizlarning nopus mesilisini yene bir qétim bir tutash hel qilmaqchi boluwatqanliqini élan qildi. Da'iriler yene buning aldida ürümchidin bashqa, shinjangdiki 14 wilayet, oblast, sheherde “Birla béket” te pasport béjirish mulazimitini yolgha qoyidighanliqini élan qildi. Halbuki igiligen melumatlirimizdin bu qulay siyasetlerning yenila Uyghurlargha emes, belki xitay köchmenlerge qaritilghanliqi melum boldi.

Ürümchi xungshen tori 29-öktebirdiki xewiride, “Ürümchi sheherlik j x idarisi mushu yili 11-ayning 1-künidin 12-ayning 31-künigiche, sheherdiki 9 türlük nopussizlarning nopus mesilisini yene bir qétim bir tutash hel qilmaqchi boldi” dep körsitildi.

Ürümchi sheherlik j x idarisining nopus bashqurush tarmaq etritidiki munasiwetlik mes'ullarning söziche, bu 9 türlük nopussizlar: yéngi tughulghanlar, béqiwélin'ghanlar, tarqaqlashturulup chüshürülgenler, nopusi ürümchide lékin uzun mezgil sirtta yürgen sewebler bilen nopusi öchürülgenler, ottura téxnikom, aliy mekteplerni püttürgenler, herbiy septin yan'ghanlar, nopus köchürüsh ispatining waqti ötkenler, ürümchilik bolmighan nopussizlar shundaqla alahide ehwaldiki nopussizlarni öz ichige alidiken.

Buningdin ikki hepte ilgiri seher gézitining xewiride yene, aptonom rayonluq j x nazariti chégiridin kirip-chiqishni bashqurush idarisining bashliqi süy péngning sözini neqil alghan bolup, u mundaq dégen “Hazir chet'elge sayahetke chiqidighan amma barghanséri köpiyiwatidu, shunga, birla békette béjirip bolush mulazimiti yolgha qoyduq”.

“Birla béket” te béjirish mulazimitini yolgha qoyghanda, iltimas qilghuchilar nopusi turushluq saqchixana qatarliq munasiwetlik orunlargha bérip imza qoyup, tamgha basquzushi hajetsiz bolup, chégradin kirip-chiqishni bashquridighan saqchilar sandan arqiliq sélishturup tekshürsila bolidiken. Nöwette, bu xil mulazimet shekli ürümchidin bashqa, 14 wilayet, oblast, sheherde yürgüzülidiken. Ürümchining sanliq melumat miqdari köp bolghachqa, kéler yilidin bashlap bu xil mulazimetni yolgha qoyush mölcherliniwétiptu. Emma bu xil mulazimet yolgha qoyghan sheherler ichige Uyghur élining jenubidiki üch wilayet bir oblast we ili oblasti kirgüzülgen.

Da'irilerning ürümchidin tarqatqan uchurlirida ammining nopus kespini béjirish üchün, her qaysi saqchixanilar ara köp qétim qatrap aware bolidighan qulaysizliqqa qarita, j x nazariti “Birla béket”te béjirish xizmet sheklini aktip yolgha qoyghanliqi teshwiq qilindi. Emma Uyghur élidiki munazire tor betliride nopus we pasport béjirishte Uyghurlarning yenila oxshash qiyinchiliqlargha duch kéliwatqanliqi heqqidiki inkaslar yuqiri salmaqni igilimekte.

Undaqta, Uyghurlar bu qulaylashturush siyasetliridin yenila mustesna qaldimu ? buninggha ürümchidiki bir wakaliten pasport béjirish kespi bilen shughulliniwatqan shirketning ismini ashkarilashni xalimighan bir xadimi “Bu yéngi siyasetler Uyghurlargha emes, belki ichkiridin kéliwatqan mushularning ) xitaylarning( yashash, sayahet qilish ishlirini asanlashturush üchün chiqirilghan, Uyghurlarning pasport béjirishi téximu teslishiwatidu....” dep jawab berdi.

Bu Uyghur yene, Uyghurlargha pasport béjirish barghanche teslishiwatqanliqi üchün, mulazimet heqqiningmu yuqirilawatqanliqini, adette pasport béjirish heqqi 250 som qilip békitilgen bolsimu, bezi Uyghurlarning shexsi pasport béjirish üchün wakaliten pasport béjiriwatqan shirket yaki shexslerge 20 ming som hetta 50, 60 ming som tölepmu pasportni qoligha alalmaywatqanliqini bildürdi.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit, xitayning Uyghurlargha nopus we pasport hoquqini yürgüzüshte xitaylardin perqliq mu'amile qilishining özila xitay hökümitining Uyghurlarni özining puqrasi emes, düshmini qatarida mu'amile qiliwatqanliqini körsitidu, xitayning pasport béjirishtimu Uyghurlargha ayrim siyaset tutushi özining asasiy qanuni, xelq'araliq qanunlarghimu xilap bir qilmish, Uyghurlarning pasport alalmasliqidek bir weziyet dunyaning bashqa héchqandaq yéride uchrimaydighan éghir bir kemsitish dep eyiblidi we xitayni Uyghurlargha tutqan bu xil heqsizliq we tengsizliklerning axiri téximu zor qarshiliqlarni meydan'gha keltüridighanliqidin agahlandurdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.