Kentlerde Uyghur yashliri künde 3 qétim yoqlima qilinmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2016.02.10
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghurda-chaghan-tebriklesh-2.jpg Qishliq tetilde yurtigha qaytqan studéntlarni yighiwélip uyushturulghan xitayning chaghan bayrimini tebriklesh pa'aliyitidin körünüsh. 2016-Yili féwral, qaraqash.
uy.ts.cn

Uyghur aptonom rayonida xitay da'irilirining bu yil chaghan mezgilidiki muqimliq tedbirlirini yenimu kücheytkenliki melum.

Inkaslargha qarighanda, yéza, kentler muqimliq xizmiti musabiqisige chüshken bolup, jenubtiki Uyghurlar köp olturaqlashqan yéza-kent da'iriliri Uyghurlarning chaghan mezgilide öz tewelikidin ayrilmasliqigha kapaletlik qilish üchün mexsus tedbirler alghan, hetta sirtlargha toxtam bilen ishlemchilikke chiqip ketken yashlarni buyruq bilen öz yurtlirigha qayturup kélip, künde üch waq yoqlima qilish we türlük siyasiy naxsha, usul pa'aliyetlirige qatnishishqa mejbur qilmaqta iken.

Chaghanning harpisidin bashlapla da'irilerning bir tereptin xitay puqralirining bu chaghanni xushal-xuram,xatirjem ötküzüshi üchün her tereptin qulayliqlar yaritip bériwatqan bolsa, yene bir tereptin Uyghurlargha qaratmiliq halda alahide muqimliq tedbirlirini yolgha qoyup, ularning yurt atlap yol yürüsh, ish izdeshke oxshash ishlirida éhtiyajliq resmiyetlirini béjirishni toxtatqanliqigha da'ir uchurlar we inkaslar peyda bolghan idi, yéqinqi künlerde bu heqte aqsugha qaratqan téléfon ziyaretliridin, aqsu tewelikidiki yerlik da'irilerning jaylarning chaghan mezgilidiki muqimliq tedbirlirini téximu kücheytip, chaghan bayrimi ötüp ketküche Uyghur yashlirining öz tewelikidin ayrilmasliqi üchünmu alahide belgilimilerni chiqirip yolgha qoyghanliqi melum boldi.

Bu heqte naraziliqini bildürgen bir Uyghur yash, chaghanliq muqimliq tedbiri süpitide yolgha qoyulghan belgilime boyiche da'irilerning özini xitayning ichkiri ölkiside ishlewatqan zawuttin yurti aqsu aykölge qayturup kelgenlikini we künde üch waq kenttiki muqimliqni qoghdash ishxanisigha bérip yoqlimidin ötüshke mejbur boluwatqanliqini éytti: “Hazir yézining weziyiti bek ching, sirtqa chiqqili qoymaydu. Menmu eslide sirtqa ishleshke chiqip ketken, biznimu yéqinda qaytip kélinglar dep yandurup epkeldi. Sirtlargha chiqip ishlewatqanlarni chiqqili qoymaydiken, chaghanning 16 sighiche yurttin ayrilmaysiler deydu. 7-Chésladin bashlap yighiwalghili turghanti. Sheherge kirmekchi bolsaqmu, shawduyjangning, dadüyjangning ruxsitini élip tamgha basturup barimiz emesmu. Hazir shu künde 3 wax dadüyge bérip yoqlima qilimiz.”

Bu yashning éytishiche, kenttiki muqimliqqa mes'ul da'iriler kent ezalirini bolupmu ishsiz yashlarni künde 3 qétim yoqlima qilghandin bashqa yene, türlük sen'et pa'aliyetlirini teyyarlashqa salidiken, yoqlimigha kichikken yaki sen'et nomurlirini telepke layiq orunliyalmighanlarni bolsa jazalaydiken, hetta jerimane qoyidiken: “Shawduy ezalirini bir künde 3 wax towlaydu, etigen yette yérimdin bashlap. Düshenbe küni bayraq chiqirimiz, bashqa künliri mehellide yoqlima qilidu. Bir waq yoqlimigha qatnashmisa 50 som jerimane alidu. Bezen yerlerde omumlashturmaptu, bezi yerlerde taziliqqa sélip bashqa jazalashlarni élip baridiken. Bezen yerde iqtisadqa taqaydiken. Hazir yézilarda nomurlarni teyyarlitiwatidu, hazir yéza, kentler ashundaq muqimliq jehette, pa'aliyet nomur orunlashturup, musabiqige qatnashturup ashundaq ishlarni qiliwatidu, bu déhqanlar hemmisi artis bolmisa ye, taza adil bolmidi bu....”

Xitayning yéqinqi yillarda asasiy qatlamdiki muqimliq tedbirini kücheytish qarari bilen Uyghur élida her kent, her mehelligiche muqimliq qoghdash ishxaniliri qurulghan idi,da'irilerning muqimliq xizmitini kücheytish telipi boyiche her bir kentke kent saqchi we muqimliq kadirliridin bashqa xelq eskirini orunlashturghan. Bu ishlemchi yashning éytishiche, nöwette yéza, kentler bu muqimliq xizmetchi kadirlirining aktipliqini ashurup shu arqiliq weziyetni muqim tutup turush üchün, muqimliq musabiqisige chüshken bolup, buning bilen yéza, kentlerde mushuninggha oxshash muqimliqni bahane qilghan, künde üch waq yoqlima qilish, qizil naxsha éytish, usul oynashqa oxshash ashqun tedbirler yolgha qoyulushqa bashlighan. Bu xil jaylar öz aldigha chiqirip yolgha qoyuwatqan belgilime‏-chariler eslidila türlük bésim astidiki déhqanlarning zimmisidiki rohiy we iqtisadiy yükni téximu éghirlatqan.

Ilgirimu radi'omizgha naraziliq inkasni yetküzgen Uyghur déhqanliri muqimliq kadirlirining asasen medeniy we exlaqi sapasimu töwenliki, ularning tuyuqsiz öy axturush, tekshürüshni bahane qilip déhqanlarni parakende qilish, bozek qilish ehwalliri éghir bolup kéliwatqanliqi we déhqanlarning naraziliqini kücheytkenlikini bayan qilghan idi.

Aqsuning kucha nahiyisi melum yézisidin ziyaritimizni qobul qilghan bir déhqan bügünmu yoqlimigha qatniship kelgenliki, yoqlimigha kéchikip qalghanliqi üchün muqimliq saqchilirining qattiq haqaretleshlirige, tehditlirige uchrighanliqini, buninggha könglidenarazi bolsimu, inkas qayturush yaki bashqa yuqiri orunlargha erz qilishqa amali yoqluqini bildürdi: “Bügün üch qétim yoqlima qilduq. Etigen yene barghantuq, shu shawduydiki saqchilarni bir tillap, heywe qilip achchiqini chiqiriwalsun depchu‏-shu.... Yene shularning aldigha barmisaq bolmaydighan ish...

Sotqa barsaqmu bularni soraydighan adem yoq, beribir mushularning aldigha kélimiz emdi.... Bashqiche gep qilsam bolmaydu....”

Biz aqsu tewesidiki yéza kentlerde dawam qiliwatqan heddidin ashqan muqimliq tedbirlirining qaysi orun teripidin belgilinip ijra qiliniwatqanliqini éniqlash üchün kucha nahiyilik jama'et xewpsizlik idarisige téléfon qilghan bolsaqmu, téléfonni alghan saqchi chet'el muxbirlirining so'aligha jawab bérelmeydighanliqini bizning yuqiri organlar bilen alaqilishishimiz kéreklikini éytti.

Biz aqsu ayköl yéziliq hökümetning tarmiqidiki éshincha emgek küchlirini ishqa orunlashturush ishxanisi bilen alaqiliship, sirtlargha chiqip ishlewatqan Uyghur déhqan ishlemchilerni chaghan mezgilide yurtlirigha qayturup élip kélishning sewebini sorighanda, so'alimizgha jawab bergen xadim, bu ishlarni mezkur sirtqa ewetilgen éshincha emgek küchliri alaqe ishxanisi bériwatqanliqini shundaqla ularni waqitliq qayturup kélishtiki sewebni “Déhqan ishlemchilerning xitay tili we her xil kespiy sewiyisini östürüsh üchün qisqa waqitliq terbiyilesh élip bérish” dep bildürdi. Emma néme üchün yurtigha qaytqan yashlarning künde 3 wax yoqlima qilip nazaret qiliwatqanliqini sorighinimizda, bu xil so'allargha özining jawab bérelmeydighanliqini éytip téléfonni qoydi:
-Chaghandin bashlap sirtqa chiqip ishlewatqan déhqan ishlemchilerni qayturup keldinglarmu?
‏-Yéqindin buyan ichkiridin we nahiyidin, aptonom rayonning hemme yerliridinmu élip kéliwatidu. Hökümettin orunlashturuwatidu.
-Ichkiri ölkileridiki zawutlardiki xadimlarnimu mexsus adem ewetip qayturup kélemsiler?
-Hemme ishqa biz ariliship bolalmaymiz. Bu ishlargha shu éshincha emgek küchliri alaqe ishxanisi mes'ul bolup orunlashturuwatidu.
-Bu chaghanliq tedbirma?
-He, shundaq.
-Ularni qayturup kélishtiki meqset néme?
-Emdi bularni qayturup kélip til jehettin we bashqa kespiy jehetlerdin terbiyilep andin heqsiz ishqa orunlashturup qoyimiz.
-Anglishimche, qayturup kelgen ishlemchiler qattiq nazaret qiliniwétiptu, yurtidin bashqa jaylargha ruxsetsiz baralmaydiken'ghu?
-Hazir bu ishlardimu heqiqeten qalaymiqanchiliqlar bar, esli ular qanun jehettin qoghdalsa bolatti...Bu gepni bek ishkirilep dep ketsem bolmaydu....

Xitay ichkiri ölkisidiki ishlewatqan melum zawuttin qayturup kélin'gen yashning éytishiche, da'irilerining muqimliqni qoghdash üchün qoyghan bu xildiki Uyghurlarni nazaret qilish yaki qizil naxsha, usul nomurlirini teyyarlashqa oxshash bihude ishlargha mejburlishi, yillardin buyan dawam qiliwatqan bolup, déhqanchiliqning bosh waqti bolghan qish we hazirqidek chaghan mezgilliride téximu kücheytilip kelmekte iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.