Yerlik xelq nopus islahatining Uyghur iligha körsitidighan tesirige diqqet qozghidi

Muxbirimiz erkin
2015-05-18
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay puqralirining xitay ölkisidin türkümlep Uyghur éligha paxta térish üchün kétiwatqan körünüshi. 2013-Yili 1-séntebir, shüchang.
Xitay puqralirining xitay ölkisidin türkümlep Uyghur éligha paxta térish üchün kétiwatqan körünüshi. 2013-Yili 1-séntebir, shüchang.
EyePress News

Uyghur pa'aliyetchiler we bezi chet'ellik Uyghurshunaslar, aptonom rayonluq hökümetning yéngi nopus islahat charisini, emeliyette xitay köchmenlirini Uyghur iligha kélip yerlishishke righbetlendürüshni meqset qilip chiqarghanliqida hempikir.

Ularning körsitishiche, hökümet nishani Uyghurlarning rayon nopusida tutqan salmiqini ajizlashturup, xenzularni rayonning siyasiy, ijtima'iy, iqtisadi, medeniyet hayatida mutleq yétekchi orun'gha ige qilish. Bu arqiliq "Menggülük siyasiy eminlik"ke érishishtur.

Biraq bezi terepsiz közetküchilerning qarishiche, xitayning nopus islahat charisi peqet siyasiy nishanni qoghliship, uning iqtisadi, ijtima'iy tesiri, muhit, su, qatnash we bashqa asasi eslihelerge élip kélidighan yüki, mal bahasi we turmush jehetlerdiki tesirini nezerde tutmighan.

Bu munasiwet bilen, biz Uyghur iligha téléfon qilip, bezi ahalilerning bu mesilidiki pikrini alduq. Jenobta olturushluq bir Uyghur ahalisi, bu siyaset Uyghur ilining qatnash sistémisigha éghir yük peyda qilip, muhit we Uyghur baghwenchilikige tesir körsetkenlikini bildürdi.

Uyghur ahale: emdi undaq kéliwatqanlar bar, lékin ularmu sheherge orunliship, sheherde olturup, hazir kentlerge chiqip, hazir biz mawu emin öyi, deymizghu, shuning qurulushini qiliwatqanlar bar. Undaqlar köp hazir. Addisi, ashular mushu yerge kélip, waqitliq nopus béjirip, yéza-kentlerge chiqip, kenttiki qurulushlarni qiliwatidu, ular.

Muxbir: normalda Uyghurlarning özining tumush usuli bar, tériqchiliqi bar, déhqanchiliqi bar, bagh-warani bar. Yene su mesilisi bar, ékologiyelik muhit mesilisi bar. Bundaq siyasetni chiqirip, kelgenla ademge nopus berse, bu shu jaydiki térilghu yer, su, muhit mesilisige qandaq tesir körsitidu? xelqning turmush usuli we hayatigha qandaq tesir qilidu?
Uyghur ahale: bu mundaq. Mesilen, ötken nöwette, mushu 3‏-ay ichide ürümchidin jenobqa kélidighan, jenobqa ichkiridin chiqqanlar, addisi qatnash sistémisidiki bahanimu östürüwetti. Meyli ayropilanning bolsun, meyli poyiz yaki aptobusning bolsun, 10-20 kün nahayiti jiddiy qiliwetti. Addisi bu yaqtin ürümchige baridighanlarning kirasi 310-320 koygha chiqti. Ürümchidin bu yaqqa kélidighanlarning 500 koydin tartip 600 koygha bilet yoq boldi.

Muxbir: démek, nopusning undaq köpiyishi öy bahasigha, yémek‏-ichmek we qatnash bahasigha tesir qiliwatidu, denge?
Uyghur ahale: addisi, qatnash bahasigha, men shu mezgillerde ürümchide idim. Ayropilan'gha bilet alalmay aptobusigha olturup 380 koygha yénip keldim.

Muxbir: puli yoqlar qandaq qilar? bundaq ehwallarda puli yoqlarning ehwali qiyinliship kétidu, deng?
Uyghur ahale: shu. Emdi ular 11‏-ayda uyan'gha mangidu. Ular shimalgha mangidighan, ichkirige kiridighan chaghda yene shundaq bir jiddiychilik bolidu. Emdi ular kélip bu yerde shular ishlimise, ishleydighanlar yoq boluwatidu. Umu bir mesile.

Muxbir: emdi nopusni qoyuwetse, ular kélipla nopusqa oltursa qandaq bolidu emdi?
Uyghur ahale: undaq nopusqa élish ishlirida emdi bizning bu yerde bir nopusqa 4-5 pungdin yer toghra kélidu. Bir modinmu kelmeydu addisi. Hazir tagh, bayawan, saylarmu qalmidi. Lékin emdi ularning mushu teklimakan, shinjangning qeshqer, xoten tereplerge orunlishiwatqanlar köp. Shu tereplerge ishlep kétip baridu ular. Lékin bizning mawu yézilargha kélip muqim olturup ishleymen deydighanlar köp emes. Özlirimu turmaydu bu yerde.
Lékin bizning mawu yézini kichik yer, tereqqiy qilalmaymen, chong yerge kétimen, dep bu yerde olturushni xalimaydu. Ular shu chong terepke kétidu.

Muxbir: u yerning tebi'iy shert-shara'itini hemmimiz bilimiz. U melum miqdardiki nopusni baqalishi mumkin. Lékin undaq chong nopus qanchilik tesir körsiter, bu xelqlerning bolupmu yerlik xelqning turmushigha?
Uyghur ahale: tesir körsitishi körsitidu. Mesilen, yémek-ichmek deymiz, ulargha tesir körsitidu. Lékin u jehettiki ishlarni teshkil we hökümet tengshep kétip baridu. Mesilen, göshning, köktat, un- gürüch, mesilen, tuxum, deymiz. Mushundaq yimek-ichmeklerning bahada chong özgirish yoq. Uni shu tereplerdin gösh élip kélip bolsimu, bahasini turaqlashturiwatidu. Örlep kétish ehwaliqi yoq.

Muxbir: lékin muhit mesilisichu? su, térilghu yer, ékologiyelik muhit bu mesililerge tesir qandaq boldi?
Uyghur ahale: uningdiki tesiri yoq emes. Mesilen, bizning bu yerning yuqiridiki orunlargha we shamal éghizlirigha bezi zawutlarni qurdi. Uningdiki is-tütek we bezi ishlarda bulghinish ehwali bar. 1-2 Yil boldi bulghuniwatidu. Bezi yel-yimish we miwe-chéwiler qurutlap kétidighan, qurup qalidighan, to baghlaydighan ehwallar boluwatidu.

Muxbir: silerning yurtta bolupmu méwe-chéwe, baghwenchilik bilen tirikchilik qilidighan a'ililer jiqqu silerde?
Uyghur ahale: shundaq, baghwenchilik qilidighan a'ililer köp. Shulargha azraq tesiri bolawatidu. Chiqqan is-tütek we bulghinishlar bilen miwe-chiwilerge azraq tesir körsetti. Lékin buning charisini qiliwatimiz, deydu. Emma qandaq qiliwatidu, méning xewirim yoq.

Muxbir: emdi bu xelqning diniy ibadet, medeniyet ishlirigha bolghan tesiri qandaq boldi?
Uyghur ahale: u jehettiki tesiri undaq chong emes. Emdi biz qanunluq diniy pa'aliyet deymiz, qanunsiz diniy pa'aliyet deymiz. Qanunluq bolsa uningda ünchila cheklinish yoq. Qanunsiz bolsa aptonom rayon boyiche cheklewatidighu uni. Mesilen, ma'aripqa arilishidighan, bezide nikah ishlirigha arilishidighan, toy-tökün ishlirigha arilishidighan mundaq ishlarda cheklinidu.

Muxbir: nopusning köpiyip kétishi yerlik ammida pikir, endishe tughdurmaywatamdu?
Uyghur ahale: emdi u ishlar bizning mawu yéza tereplerge chiqmidi. Bizning bu yerdiki yézida awu shimalgha oxshash qoshna olturidighan, bir öyde u, bir öyde bu olturidighan ehwallar bizning mawu terepte yoq. Ijare élip olturimen deydighan ishlarmu yoq bizning bu yerde. Shexsen bizning kentimizde undaq ehwallar yoq. Buninggha undaq shara'it tughulmidi.

Bezi tetqiqatchilarning agahlandurushiche, Uyghur iligha nopus köchürüp, sana'et bazilirini berpa qilish, keng kölemlik sheherlishishni yolgha qoyup, bu rayonning en'eniwi jem'iyet toqulmisigha buzghunchiliq qilish kelgüside éghir ijtima'iy we muhit mesililirini keltürüp chiqiridiken.

Amérika turushluq iqtisadshunas xé chinglyen xanim mana shu qarashtiki xitay ziyaliylirining biri. Uning körsitishiche, bu rayonda muqimluqqa kapaletlik qilishning eng aqil yoli, "Köchmenlerni kontrol qilip, muhitni qoghdash, Uyghurlarning özige xas tereqqiyat yoligha yol qoyushtur." u mundaq deydu, "Chünki, Uyghur iligha qandaq tereqqiyat yolining eng bab kélidighanliqini Uyghurlar eng yaxshi bilidu."

Toluq bet