Amérikaliq zhurnalist: "21-Esirdiki saqchi döliti mana mushundaq bolidu" (2)

Muxbirimiz irade
2017-10-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay saqchiliri kochida
Xitay saqchiliri kochida
Photo: RFA

Amérikaliq zhurnalist méxa maqaliside alahide toxtilip ötken mesililerning biri ‏-Uyghur élidiki "Yépiq terbiyilesh merkezliri" bolup, u bu toghriliq qeshqerde biwasite ziyaretlerni élip barghan.

Uning maqaliside bayan qilishiche, u qeshqerdiki bir kochida etrapi nahayiti égiz tamlar bilen oralghan bir chong qoruni körgen. Qoruning derwazisi aldigha ésilghan wiwiskida "Qeshqer mexsus kesipler bilen oqutush we terbiyilesh merkizi" dep yézilghan iken. 

Muxbir bu wiwiskini resimge tartiwatqanda derwaza aldidiki kichik qarawulxanida olturghan bir saqchi yügürüp chiqip uningdin resimni öchürüwétishni telep qilghan. Muxbir u saqchidin "Bu yerde qandaq nersilerni ögitidu?" dep sorighan. Saqchi jawab bérip: "Men uni éniq bilmeymen. Emma resimni öchürüwet," dégen.

Muxbirning éytishiche, ötken yili bu yer eslide bir mektep iken, emma hazir bu yer bir "Siyasiy terbiyilesh orni" gha özgertilgen. U maqaliside mundaq dep yazidu: 

"Men mushu orunda dostliri yaki tughqanliri tutup turuluwatqan 3 kishi bilen sözleshtim. Uyghurlar solap qoyulidighan bundaq orunlardin hazir yüzlerche bar iken. Ular bu orunlarda xitay tili öginidiken, xitayning islam dinigha munasiwetlik qanun-tüzümlirini we hetta xitay hökümitining Uyghurlargha qandaq yaxshiliq qiliwatqanliqini öginidiken. Mushu rayonda soda qilidighan biri manga "bu orunda nurghun kishi yoqap ketti. Nahayiti nurghun kishi. Méning dostlirimningmu köpi mushu yerde, " dédi. U shundin béri solap qoyulghan dostliri toghriliq xewer alalmighan iken. Minglighan Uyghurlar we bashqa az sanliq milletler mushundaq orunlarda tutup turuluwétiptu. Bundaq orunlar burun bar bolsimu, emma yéqinqi bir qanche aydin béri kölimi zor derijide kéngeygen iken."

Amérika jorj washin'gton uniwérsitétining oqutquchisi, doktor shan robérts ependi radiyomizgha qilghan sözide, "Yépiq terbiyilesh merkezliri" üstide toxtilip mundaq dédi:

"Xitay hökümiti ilgirimu mushuninggha oxshap qalidighan ishlarni qilghan. Emma bu qétimqisining perqliq yéri shuki, uningda tutup turuluwatqan kishilerning intayin köp bolushi. Ilgiri mesilen, "emgek bilen özgertish lagérliri" deydighan orunlar bar idi. Ularmu siyasiy jinayetchilerni terbiyileydighan orunlar idi. Emma bu "yépiq terbiyilesh merkezliri" xuddi "medeniyet inqilabi" dewridikige oxshash hemme ademni yaki mutleq köp qisim ademlerning méngisini biraqla özgertishni meqset qilghan iken."

Méxa maqalisi dawam qilip yene mundaq deydu: "Yépiq terbiyilesh merkezliri jinayi jazagha kirmeydiken, bu yerge kirip ketkenlerning a'ililirigimu resmiy uqturush bérilmeydiken, shunga ularning néme qilmishliri tüpeylidin bu orunlargha ewetilidighanliqi éniq emes. Emma igilen'gen melumatlardin qarighanda, jinayet ötküzgen tughqini bolghan bolsa, téléfonida xata mezmundiki nersiler chiqip qalghan bolsa yaki diniy étiqadi we diniy xahishi küchlükrek körünidighan kishiler bu yerge ewetilidiken. Hemmige éniq bolghini shuki, ilgiri chet'ellerge chiqip baqqan yaki chet'elge chiqqan tughqini bolghan bolsa, tutulup kétish xewpi tughulidiken."

U türkiyediki bir oqughuchini ziyaret qilghan bolup, bu oqughuchi özining bir qanche ay apisi bilen alaqe qilalmighanliqini, 3 ayda andin apisining ashundaq merkezge kirip ketkenlikini uqqanliqini éytip bergen.

Maqalida mundaq dep yézilghan: "Ikki aydin kéyin u axiri apisi bilen sözlishiptu. Téléfon üzülüp kétishtin awwal apisi uninggha özining kompartiyidin qanchilik raziliqini we hökümettin qanchilik xursenlikini sözleptu. U manga, "elwette apam bu geplerni öz qelbidin chiqirip démidi. U héchqachan undaq geplerni qilip baqmighan. Men xuddi apamning béshida saqchilar qarap turghandek hés qilip kettim" dédi. Biraq shundin kéyin uning ata-anisining téléfoni étilip kétipu. U 5-aydin béri alaqe qilalmaptu."

"Erkinlik sariyi" ning tetqiqatchisi sarah kuk xanim, bundaq "Yépiq terbiyilesh merkezliri" ning kishilerning rohiy saghlamliqigha körsitidighan tesirining éghirliqini eskertti. U mundaq dédi: "Manga bu xuddi falun'gong muritliri 1999-yilidin béri solinip terbiyilen'gen merkezlerni eslitiwatidu. Bu merkezler terbiyilep özgertish merkezliri dep atalghan we kona binalar yaki mektepler shundaq orunlargha özgertilip ishlitilgen idi. Bundaq "ménge yuyush" orunlirida kishilerning rohiy yaki jismaniy qiynaqqa uchrash éhtimalliqi intayin yuqiri. Bundaq orunlarni eslide bir "qara türme". Bundaq orunlar kishilerni rohiy jehettin tügeshtürüwétidu. Bu ilgiri falun'gong muritliridimu, tibet buddistliridimu körülgen. Bir kishining qisqa waqit ichide oxshimaydighan idiyeni mejburiy qobul qilishi intayin azabliq bir ehwal. U kishi nawada uni qobul qilghan teqdirdimu, kéyin uning rohiy saghlamliqida mesililer körülidu. Kishiler elwette özining köz qarishi seweblik bundaq orunlargha élip kétilmesliki kérek. Bu qanun'gha xilap bolush bilen birge, uning rohiy jehettin kishilerge salidighan ziyinigha sel qaralmasliqi kérek". 

Maqalide otturigha qoyulghan yene bir mesile, xitay hökümitining Uyghur élidiki bixeterlikni saqlash, nazaret we teqiblesh sistémilirigha séliwatqan zor sélinmisidur. U maqaliside, hökümet bu ishqa nurghun pul ajratqanliqtin nurghun xitay shérketlirining ichkiridin kélip Uyghur élida yuqiri téxnikiliq kaméra sétip bay bolup ketkinini yazghan. 

Béyjingdin kelgen bir téxnika üsküniliri shirkitining xojayini muxbirgha "Shinjang muqim bolmighachqa biz hökümet organlirigha nurghun kaméra sattuq," dégen. Muxbirning éytishiche, Uyghur éli da'iriliri béyjingdiki "Wenlixung" shirkiti bilen barmaq izi we yüz tarash sistémisidin bekrek ishenchlik dep qariliwatqan köz almisidiki "Renglik perdini tarash" arqiliq adem tonuydighan sistéma üstide hemkarlishiwatqanliqini, bu shirketning qeshqerdiki muhim bir ish qurulushini üstige élip ularni üsküne we terbiyilesh bilen teminlewatqan shérketlikini bayan qilghan. 

Muxbir qeshqerde bir tekshürüsh ponkitida bir Uyghur a'ilisining téléfonlirining tekshürülgenlikini, ularning yüzliriningmu bir xil üsküne arqiliq taralghandin kéyin kimlik kartisi bilen sélishturulghanliqini körgen. 

Ürümchidin yéqinda chiqqan bir a'ile muxbirgha ürümchide öyige dawamliq saqchi kirip soraq qilip turidighanliqini, kéyin bérip etrapidiki dostlirining bir-birlep ghayib bolushqa bashlighanliqini, öziningmu amalsiz öyidiki barliq diniy kitablarni köydürüshke mejbur bolghanliqini éytip bergen.

Shan robérts ependi, Uyghurlarning ta bügün'giche rayondiki siyasiy, ijtima'iy éqimdin chette qaldurulup kélin'genlikini, rayondiki iqtisadiy tereqqiyattinmu héchqandaq behrimen bolmighanliqini bildürdi. U, xitay hökümitining Uyghurlargha bundaq wasite qollinishining uzun muddette milletler munasiwitini téximu nacharlashturup, yaman aqiwetlerni peyda qilidighanliqini eskertti.

Toluq bet