Jéymis millward: "Nazaret dölitidiki hayat qandaq bolidu?"

Muxbirimiz irade
2018-02-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Melum soda-sétiq bazirining aldidiki tekshürüsh ponkiti. 2017-Yili 4-noyabir, qeshqer.
Melum soda-sétiq bazirining aldidiki tekshürüsh ponkiti. 2017-Yili 4-noyabir, qeshqer.
AP Photo/Ng Han Guan

Amérikidiki nopuzluq metbu'atlardin s n n téléwiziyesi, "Nyu-york waqti" géziti we en'gliye b b s agéntliqi we bashqa metbu'atlarda Uyghurlar duch kéliwatqan yuqiri téxnikiliq qattiq nazaret we bésim sistémisi hem shundaqla yüzmingdin oshuq kishining qamalghanliqi mölcherliniwatqan "Yépiq terbiyelesh merkezliri" heqqide nahayiti muhim xewer we maqaliler élan qilindi.

3-Féwral küni, "Nyu-york waqti" gézitide amérika jorjtown uniwérsitétining tarix proféssori, tonulghan Uyghur tarixi tetqiqatchisi, Uyghur diyari tarixi heqqidiki "Yawro-asiya ötkili-shinjangning tarixi" namliq kitabning aptori jéymis milward ependi teripidin yézilghan "Nazaret dölitidiki hayat qandaq bolidu?" mawzuluq maqale élan qilin'ghandin kéyin küchlük inkas qozghidi. Bu maqale alaqe tor betliride nurghun qétim hembehirlinip, yuqiri bahagha érishti. Aptor maqaliside xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan bir qatar teqiblesh siyasetlirini nahayiti ochuq yorutup bergen bolup, maqale töwendiki jümliler bilen bashlighan:
"Töwendikilerning kündilik hayatingiz ikenlikini bir tesewwur qilip béqing: her küni ishqa mangghiningizda 100 métirda bir saqchi ötkilidin ötisiz. Herbir kocha bulungida we chiragh stolbilirida sizning yüzingizni perqlendürüp, herikitingizni nazaret qilidighan kaméralar ésilghan. Saqchilar sizning kimlikingizni, köz qarichuqingizni we téléfoningizdiki mezmunlarni tekshüridighan bir qanchilighan saqchi tosuqliridin ötisiz. Dukan'gha we bankigha kirip qalsingiz yene qaytidin yuqiridiki tekshürüshlerdin ötisiz. Somkingiz x nuridin ötküzülidu, sizning pütün bediningiz üsküne bilen tekshürülidu. Eger siz asasliq millet dep qariliwatqan guruppidin bolmayla qalsingiz, u halda choqum bu tekshürüshlerdin ötishingiz kérek. Chünki asasliq millet kishiliri bundaq tekshürüshlerdin köpinche hallarda ötmeydu".

Aptor maqalisini yene mundaq dawam qilidu:
"Siz yene özingizning milliti, dini étiqadingiz, medeniyet sewiyengiz, pasport élip-almighanliqingiz, chet‘ellerde uruq-tughqan, tonush-bilishliringizning bar-yoqluqi, qolgha élin'ghan birer tughqiningiz yaki tonushingizning bar-yoqluqi dégenlerge jawab bérip jedwel toldurushingiz kérek. Bu uchurlar sizning gén uchurliringiz bilen birlikte kimlik nomuringiz astida arxiplashturulidu. Bu uchurlargha asasen sizge bixeter, normal we yaki bixeter emes dégen ölchemler boyiche nomur qoyulidu. Nomuringizgha qarap siz belkim muzéylargha baralmasliqingiz, bezi mehelle-rayonlargha, soda-saraylargha kirelmeslikingiz, öy ijare élishtin cheklinishingiz, xizmet tapalmasliqingiz we hetta poyiz bélitimu alalmasliqingiz mumkin. Belkim yene minglighan kishige oxshash tutqun qilinip, qayta terbiyedin ötküzülüshingiz mumkin. Yuqiridikiler ilmiy fantaziyelerde teswirlinidighan bir makanmu? yaq, bu xitayning gherbiy jenubidiki Uyghurlarning hayatidur".

Amérika "Erkinlik sariyi" ning tetqiqatchisi sarah kuk xanim bügün radiyomizgha qilghan sözide, proféssor jéymis millwardning bu maqaliside Uyghur élidiki weziyetke a'it tepsilatlarning nahayiti yaxshi pütünleshtürülgenlikini bildürdi. U sözide mundaq dédi: "Elwette yuqirida éytilghan ehwallar manga yat emes. Emma jéymis millward herbir tepsilatni birleshtürüp, bir pütün weziyetni sizning köz aldingizgha nahayiti mukemmel shekilde namayan qilip bergen. Mesilen, maqalining kirish qismini oquwatqan waqtingizda siz heqiqeten bir ilmiy fantaziyelik hékaye anglawatqandek hés qilisiz, biraq kéyin buning hazir yüz bériwatqan, yene kélip xitaydek dunyadiki küchlük döletlerning biride yüz bériwatqanliqidek bir pakitni körisiz. Bu maqale jéymis milwardqa oxshash öz saheside tonulghan, ilim sahesining ishenchisige érishken bir uzun yilliq tetqiqatchi teripidin yézilishi we 'nyu-yorkta waqti' gézitide élan qilinishi intayin muhim dep qaraymen. Bu elwette téximu küp oqurmenlerge yétip baridu we ularda zor tesir qozghaydu. Shinjangda yüz bériwatqanlar dunyaning diqqitini qozghishi kérek. Chünki bu yerde yüz bériwatqanlar tolimu xeterlik. Biz alliqachan Uyghur élidiki siyasetlerning bezilirining ichkiri ölkilerdimu sinaq qiliniwatqanliqini körduq. Bu diqqet qozghashqa tégishlik".

Proféssor jéymis millward maqalisi dawamida, xitayning Uyghur élide yürgüzüwatqan diktator hakimiyitini yuqiri pen-téxnika bilen yéngilighanliqini, 2009-yilidin kéyin basturush siyasetlirini yenimu kücheytish bilen birge, chet'ellerdiki islamchi idé'ologiyelerning tehditini bahane qilip, öz herikitini aqlap kelgenlikini bayan qilghan. Aptor jéymis millward özining 30 yildin buyan Uyghur élini tetqiq qilip kelgen biri bolush süpiti bilen Uyghur élide weziyetning her waqit jiddiylikini bilsimu, emma dölet bésimining héchqachan chén chüen'go dewridikidek bundaq qattiq bolup baqmighanliqini bildürgen. U Uyghur aptonom rayonluq partkom sékrétari chén chüen'go tibettin yötkep kélin'gendin kéyin Uyghurlarni nazaret qilishni eng yuqiri derijide chiqarghanliqi, Uyghurlar hetta chet'ellerdiki tughqanliri bilen téléfonda körüshsimu, uzun ötmeyla ishikige saqchi kélidighanliqi, shu seweblik Uyghurlarning hazir yurtidiki tughqanliri bilen alaqisi üzülüp qalghanliqini bildürgen. U yene, xitay da'irilirining Uyghurlarning milliy örp-adetlirini hem shundaqla tamaka chekmesliktin ibaret eng eqelliy bir tallashnimu "Radikalliqning alamiti" qatarida körüp, ularni jazalawatqanliqini bayan qilghan. Uning éytishiche, yuqiriqidek alametlerning körülüshi, hetta bir Uyghur artis yaki béyip pul tapqan biri bolup qélishmu hökümet teripidin muddetsiz halda yépiq terbiyeleshke ewetilish üchün yéterlik iken.

Jéymis millward maqaliside, gérmaniyediki "Yawropa medeniyiti we ilahiyetshunasliq instituti" ning oqutquchisi doktor adriyan zénzning mulahizisige asasen nöwette Uyghur éli nopusining 5 pirsentining tutup turuluwatqan bolushi mumkinliki we buning alahazel 500 ming kishi ikenlikini otturigha qoyghan.

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajésiki ependi sözide, nöwette igiliniwatqan uchurlar hem shundaqla Uyghur kishilik hoquq qurulushi teripidin élip bériliwatqan izdinishlerge asasen tutup turuluwatqanlarning sani heqqide oxshimighan reqemler teleppuz qiliniwatqanliqini, emma reqem qanche bolushidin qet'iynezer héchqandaq qanuni asasiy bolmighan we insanlarni qanunsiz halda muhasirige alidighan bundaq orunlarning derhal bikar qilinishi kéreklikini eskertti. U sözide yene "Amérika hökümiti we yawropa parlaménti xitaydin yépiq terbiyelesh merkezliri we u yerde tutup turuluwatqan kishilerni sorishi kérek, Uyghur élige musteqil tekshürgüchiler ewetilishi, xelq'ara jem'iyet xitaygha bésim ishlitishi kérek", dep eskertti.

Undaqta néme üchün bunche köp Uyghur xitayning qattiq siyasetlirige nishan boldi? jéymis millward maqaliside otturigha qoyghan bu so'algha jawab bérip mundaq dégen:
"Bir xitay emeldar qeshqerde qilghan bir sözide shinjangda élip bériliwatqan 'yépiq terbiyelesh' xuddi 'yawa öt-chöplerni yoqitish üchün zira'etlerge dora chachqan'gha oxshash bir ish' dégen. Qarimaqqa, xitay kompartiyesi jungxu'a milliti kimlikini xitay millitini asas qilip turup qayta sherhlewatqandek qilidu. Xitay hökümiti perqliq millet bolushning özini bir tehdit, dep qarawatqan shara'itta, chén chüen'gogha oxshash yerliktiki emeldarlar özini xuddi Uyghurlar we ularning medeniyitini biraqla nishan'gha élish üchün hoquqlandurulghandek hés qilmaqta".

Aptor yene töwendikidek mulahize qilghan: "Bezi xitay siyasetchiler we ilim ademliri hökümetning pütkül rayonni qamal qilip, pütkül milletni nishan qilish siyasitini qollimaydu. Ular buni Uyghurlarning xitay hökümitige bolghan qarshiliqini yenimu ulghaytiwétidu, dep qaraydu. Ular yene chén chüen'go yürgüzüwatqan bu siyasetlerni chiqimi nahayiti éghir bolghan siyasetler, buninggha dawam qilip bolghili bolmaydu, deydu. Shinjanggha yerleshken xitaylarmu bu saqchi döliti tüzümlirining özining hayatigha ep kéliwatqan qiyinchiliqliridin shikayet qiliwatidu. Emdi bu ishning xelq'aradiki inkasigha qaraydighan bolsaq, del amérika prézidénti donald trampning qalaymiqan tashqi siyasiti xitay üchün özini bazargha salidighan nahayiti obdan bir purset yaritip bériwatqan bir shara'itta, xitayning bundaq bésim siyasetliri uning xelq'arada hörmetke érishish tirishchanliqigha selbiy tesir körsitidu. Xitay dölet re'isi shi jinping dawosta namayan qilghan xelq'ara hemkarliqning qoghdighuchisidek qiyapiti bir yaqta tursun, uning chet'ellerge 'yumshaq küch' arqiliq körsetken tesirimu biraqla yoqqa chiqidu".

Jéymis millward ependi maqaliside xitay hökümitining bir yaqtin Uyghur élini qattiq basturup turup, yene bir yaqtin yene uni "Bir belwagh bir yol istratégiyesi" ning derwazisi qiliwatqanliqini, yeni uning dunyagha "Yéngi yipek yoli" arqiliq qiliwatqan wedisi bilen uning Uyghurlargha yürgüzüwatqan ichki siyasitining bir-birige tüptin qarmu-qarshi ikenlikini eskertip turup, axirida töwendikidek bir yekünni otturigha qoyghan: "Bu partiye shinjangda bir yaqtin ramazanni cheklep, yene bir yaqtin Uyghurlarni dukinida haraq sétishqa zorlap turuqluq, ata-anilarni balilirigha islamiy isimlarni qoyushtin cheklep turup, yene qandaqsige pakistan we türkiye hökümetliri we ularning xelqliri bilen yaxshi ötüp kétimen dep oylaydighandu? belkim xitay hökümiti pul arqiliq bu hökümetlerning jimjit maqullighini qolgha keltürimen, dep qaraydighandu. Lékin, türkiye we süriyediki minglarche Uyghur panahlan'ghuchi alliqachan xitay diplomatiyesini murekkepleshtürüwetti. Tibetlergighu xitayning zalim yüzi tonushluq. Emma xongkongluqlar choqum, eger Uyghur medeniyiti jinayet dep qaralghan we bu ularning aptonomiyesimu saxta bolup chiqqan bolsa, undaqta bizning kantoni medeniyitimizge we bizge bérilgen 'bir dölette ikki xil tüzüm' dégen wedige néme bolar? teywen, eger xitay chong quruqluqi bilen birleshse, teywenning hali néme bolar'? bu 'zor sanliq melumat-saqchi döliti' pütkül döletke yéyilarmu? pütün dunyaghichu? dep oylawatidu. Menche, xitayning nopuzi dunya sehniside zoriyiwatqan bir shara'itta her bir kishi choqum shinjangda yüz bériwatqanlar, peqet shinjang bilenla tügermu?, dégenni obdan oylishishi kérek".

Toluq bet