Xitayning xunen ölkisi yerlik qanun chiqirip, Uyghur héjretchilirini nishan'gha alghan

Muxbirimiz erkin
2015.10.07
Beyjingda-sergerdanliq-ichide-tijaret-qiliwatqan-Uyghurlar-305.jpg Süret, www.tudou.com Da bérilgen, uyghur tijaretchilerning béyjingdiki turmushi ekis ettürülgen filimdin körünüsh.
www.tudou.com Din élindi.

Uyghurlar bilen xitay hökümiti otturisidiki toqunushning ichkiri ölkilerge kéngiyishi bilen bezi ölkiler qaratmiliqqa ige belgilimilerni chiqirip, Uyghurlarni teqib qilishni kücheytken idi.

Ilgiri shendung, shenshi, gu'angshi, xénen qatarliq ölkilerde yerlik da'iriler Uyghurlarni teqib qilishni kücheytishke da'ir belgilime, uqturush we chare ‏-tedbirlerni élan qilghan. Yéqinda xitayning xunen ölkisi bu sepke qétildi.

Xunen ölkilik hökümet 29‏-séntebir axbarat yighini chaqirip,“Térrorluqqa qarshi turush we uning aldini élish charisi” ni élan qilghan.

Mezkur chare ‏-tedbirning konkrét mezmuni ashkarilanmighan bolsimu, lékin xitay axbarati uningda térrorluqning qandaq aldini élish, térrorluq hujumgha qandaq taqabil turush, térrorluq hujumlirini qandaq bir terep qilish, nuqtiliq nishanlarni qandaq bashqurush we kontrol qilishning chare ‏-tedbiri otturigha qoyulghanliqini ilgiri sürgen.

Lékin bezi analizchilar, xunen ölkisining mezkur belgilimini chiqirishi tasadipiy ehwal, dep qarimaydighanliqini bildürdi. Ularning körsitishiche, xitayning xunen ölkisi ichkiride tirikchilik qiliwatqan Uyghurlar nisbeten merkezleshken rayonlarning biri.

En'gliyede olturushluq Uyghur pa'aliyetchi eniwer toxti ependining körsitishiche, xitay merkizi hökümiti yaki yerlik da'iriler chiqarghan térrorluqqa qarshi herqandaq qanun, belgilimining qaratmiliqi bar, u Uyghurlarni nishan qilghan.

Eniwer toxti, ichkiri ölkilerdiki Uyghurlarning hayati, salametliki, a'ile-tawabi'ati, ijtima'iy orni, ma'arip we bashqa jehetlerdiki ehwali héchqandaq qanuni kapaletke ige emeslikini körsetti.

U, xunen ölkisi chiqarghan yuqiriqi yerlik belgilime bu ölkige tirikchilik yoli izdep kelgen Uyghurlarning turmushigha téximu éghir qiyinchiliq élip kélidighanliqini bildürdi.

Eniwer toxti mundaq dédi, “Xitayning qanuni we hemme nersisi u bicharilerge qarshi tüzülgen. Ular üchün tüzülgen héchnerse yoq. Chünki, ular biri Uyghur, ikkinchisi, ular yerlik nopus emes. Yerlik nopus bolmighachqa, ular yerlik qanunning ichige kirelmeydu. U yerlik sistémidin héchqandaq menpe'et alalmaydu.

U yerde Uyghurgha heq deydighan nerse yoq. Buning aqiwiti néme bolidu, dések, buni xitaylar obdan bilidu. Buning aqiwitining téximu keng kölemlik naraziliq, qarshiliq qozghaydighanliqini obdan bilidu. Démek Uyghurlargha u yerde kün yoq, ular héchqandaq ish qilalmaydu. Chünki, xitay u qanunlarni Uyghurning hoquqini tartiwélish üchün chiqarghan. Bu ularni téximu nachar ehwalgha chüshürüp qoyidu.”

Xitay hökümiti 2014‏-yili 22‏-may ürümchi “Xelq baghchisi”ning yénidiki bir etigenlik köktat bazirida yüz bergen hujumni bahane qilip, xitay miqyasida Uyghurlarni nishan qilghan térrorluqqa qarshi basturush herikiti bashlighan.

Xitayning Uyghur ilidiki basturush herikiti nahayiti tézla ichkiri ölkilerge kéngeygen. Xénen ölkisining nenyang shehiri bu yil 5‏-ayda mettursun isimlik bir Uyghurni 4 yilliq qamaq jazasigha höküm qilghan.

Amérika di'alog fondi jem'iyitining ashkarilishiche, nenyang sheherlik ottura sot mettursunni diniy radikalliq mezmunidiki matériyallarni saqlighan, ündidar qatarliq ijtima'iy alaqe wasitiliride tarqatqan, dep eyibligen.

Xitayning “Yer shari waqti géziti” bu yil 6‏-ayda élan qilghan bir maqalide, xénenning nenyang shehiri Uyghur héjretchilirining chet'elge héjret qilishtiki bazisi bolup qalghanliqini ilgiri sürgen.

En'gliyediki pa'aliyetchi eniwer toxti ependi, bu xil basturush we kemsitish xaraktérlik yerlik tedbirlerning Uyghur-xitay munasiwitini ötkürleshtürüp, ular otturisidiki nepretni dawamliq kücheytidighanliqini bildürdi.

Uning körsitishiche, Uyghur-xitay munasiwitining kelgüside qandaq bolushi shi jinpingning hazirqi chériklikke qarshi turush herikitining qaysi yölünishke qarap méngishigha baghliq.

Eniwer toxti mundaq dédi, “Bu, Uyghur-xitay ziddiyitini téximu kücheytidu. Buning aqiwiti pütün xitay xelqi bilen Uyghur xelqi arisidiki öchmenlikni peyda qilidu. U chaghda qirghinchiliq kélip chiqidu.

Buning aldini élishning birdin-bir yoli démokratik xitaylar bilen birliship, kommunistik partiyeni yiqitish. Emdi shi jinpingning chériklikke qarshi turush herikiti qeyerge bérip toxtaydu, umu chong rol oynaydu.

Chünki, shinjang jyang zémin, ju yungkangning bazisi. Ju yungkang 18‏-qurultayda wekil bolup saylanmighan idi. Lékin jang chünshyen ju yungkangning shinjangning 18‏-qurultay wekili qilip saylidi. Yéqinda béyjingda shinjang xizmet yighini échildi, lékin jang chünshyen yoq. Démek jang chünshyen tügidi, dégen gep.

Shunga, shi jinpingning chériklikke qarshi turush herikiti qeyergichilik baridu, u bizning kelgüsimizge nahayiti zor tesir körsitidu.”

Xitayning basturush herikiti ichkiridiki Uyghurlargha kéngiyishi uning xunen, lyawning, gu'angshi, gu'angdung, jéjyang qatarliq bezi ölkiliride qanliq toqunushlarni peyda qildi. Bu yil 8‏-ayda lyawning ölkiside saqchilar bir bina öyge basturup kirip, 4 Uyghurni étip tashlighan, ularning 3 i ölgen. Étip tashlan'ghan bir ayal éghir yarilan'ghan idi.

2014‏-Yili 3‏-ayda xunenning changsha shehiride yüz bergen pichaqliq hujumda 6 adem ölgen. Ölgenlerning 2 nepiri Uyghur, 4 nepiri xenzu bolup, ölgen 2 Uyghurning birini saqchilar étiwetken.

Changsha shehiride yüz bergen bu weqening xunen ölkilik hökümetning térrorluqqa qarshi yuqiriqi belgilimini chiqirishida qandaq rol oynighanliqi melum emes.

Lékin amérikidiki weziyet analizchisi, prinston uniwérsitétining tetqiqatchisi chén kuydé ependi, melum bir milletke qaritilghan bundaq yuqiri bésimliq siyaset melum mezgil ünüm béridighanliqini bildürüp, “Biraq u, uzun mezgilde pütkül sistémisining yimirilishigha élip baridu” dédi.

Chén kuydé mundaq dédi, “Derijidin tashqiri bundaq basturush wasitiliri melum mezgil ünüm béridu. Chünki, uning qudretlik herbiy mashinisi bar, adem sani jehettinmu mutleq üstünlükke ige. Lékin jonggoluqlarning shundaq bir eqliye sözi bar, menggülük jiddiylik haman bir küni séning béshinggha chiqidu. Buning junggo tarixida misali nahayiti köp. Bundaq menggü basturush bilen aldirash ötüsh bir küni bolmisa, bir küni sizning béshingizgha chiqidu.

Manju xanidanliqining axirqi yilliridiki ehwal yaki uningdin burunqi sulalilerning ehwali buninggha oxshap qalidu. Sen melum bir rayonni u rayondiki milletning bu qeder nepritige duch kéliwatqan ehwalda menggü ularni basturup ötelmeysen.”

Emma xunen ölkilik j x nazaritining mu'awin naziri jaw fubo 29-séntebir ötküzülgen axbarat yighinida, “Térrorluqqa qarshi yerlik chare tüzüsh xunenning tinch qurulushini algha sürüp, ijtima'iy muqimliqni stéré'oluq bashqurush we mudapi'e qilish sistémisi qurup chiqish yolidiki emeliy tedbir” dégen.

Xunen ölkilik hökümet 29‏-séntebirdiki axbarat yighinida, “Térrorluq” qa qarshi turush we térrorluqning aldini élish heqqidiki mezkur chare-tedbirning bu yil 1‏-noyabirda resmiy ijra qilinidighanliqini bildürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.