Мутәхәссисләр хитайниң уйғур районидики миллий сияситиниң хәтәрлик икәнликини агаһландурди

Мухбиримиз әркин
2017-06-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Йәкән қатарлиқ районлардики хитай һөкүмитиниң бесимиға қарши вәқәләрдин кейин үрүмчиниң аманлиқ ишлири техиму күчәйтилгән. 2013-Йили 29-июн, үрүмчи.
Йәкән қатарлиқ районлардики хитай һөкүмитиниң бесимиға қарши вәқәләрдин кейин үрүмчиниң аманлиқ ишлири техиму күчәйтилгән. 2013-Йили 29-июн, үрүмчи.
AFP

Бен һилман «шәрқий асия мунбири» дики мақалисидә, хитайниң уйғур балилириға муһәммәт, һаҗи, ислам, имам қатарлиқ исимларни қоюшни чәклигәнликини анализ қилип, бу әһвал райондики компартийә әмәлдарлириниң уйғур мәдәнийитигә болған туйғу вә чүшәнчиси йоқлуқини көрситидиғанлиқини илгири сүргән. Униң қәйт қилишичә, хитай әмәлдарлириниң уйғур мәдәнийитигә болған туйғуси вә чүшәнчисидики саватсизлиқ униң муһәммәт дегән исимни чәкләп, мәмәт дегән исимға йол қоюшида ипадиләнгән.

Бен һилман «хитайниң шинҗаңдики хәтәрлик миллий сиясити» сәрләвһилик мақалисидә, хитай һөкүмити бу бәлгилимини «диний ашқунлуқ» қа қарши туруш мәқситидә чиқарғанлиқини илгири сүрсиму, бирақ униңда йәнә түркзат, түркиназ дегән исимларниң чәклинип, уйғур милләтчиликини нишанға алғанлиқини билдүргән. 

Бен һилман, компартийә әмәлдарлириниң муһәммәтни чәкләп, мәмәткә йол қоюши, униң бу охшаш бир исимниң икки хил тәләппузини билмәйдиғанлиқини, сәзгү вә мәдәнийәт җәһәттики бу хил саватсизлиқ униң мәзкур районға алақидар сиясәтләрни бәлгилишидә рол ойнап келиватқанлиқини тәкитләйду.

Лекин бәзи анализчиларниң қаришичә, хитай әмәлдарлириниң уйғур мәдәнийитини чүшәнмәслики, уни һөрмәт қилмаслиқидики асаслиқ амил улардики чоң хитайчилиқ идийисидур. 

Америкида турушлуқ йипәк йоли мәдәнийити тәтқиқатчиси доктор қаһар барат мундақ дәйду: «хитай шовинизми һазир үстүн орунға чиқти. Бу нәрсә һазир уйғур хәлқигә, уйғур мәдәнийитигә наһайити чоң бесим болуватиду. Буларниң һечқачан уйғур мәдәнийитини өгәнгән, бу йәргә кәлгән, бу йәрдә турған тарихий йоқ. Һәммиси сирттин кәлгән адәмләр. Әң муһими булар уйғурларниң, йәрликниң мәдәнийитини һөрмәт қилмайду. Пәқәт уйғурларни хитайларға һөрмәт қилғузушни мәқсәт қилиду. Шуңа, бу йәрдики әң түп пәрқ мушу. Буларниң мәқсити уйғур мәдәнийитини кәмситиш, көзгә илмаслиқ, һөрмәт қилмаслиқ асасида уйғур хәлқини бойсундуруп, өзиниң мәдәнийитигә майил қилиш. Уларниң қиливатқини мушу йолдики тактикилар.»

Бен һилман «шәрқий асия мунбири» дики мақалисидә, хитайниң тибәт вә уйғур районлирида иҗра қилип келиватқан қопал бихәтәрлик сиясити, бу райондики пүтүн хәлқни нишанға елип, улардики наразилиқниң мәнбәси болуп қалғанлиқини илгири сүриду. Униң қәйт қилишичә, бу әһвал уйғур вә тибәтләрдә өзлирини 2‏‏-синип вәтәндаш, компартийә қанунда дейилсиму, бирақ йәрлик мәдәнийәткә һөрмәт қилмайду, дегән туйғу пәйда қилған. 

Дохтур ваң чиң әпәнди америкиниң нюйорк шәһиридә олтурушлуқ хитайлашқан манҗу зиялийси. 1960‏-Йилларда ата-аниси билән уйғур райониға келип, узун йил уйғур районида яшиған. Ваң чеңниң қаришичә, хитайниң уйғурларни ассимилятсийә қилиш пиланида униң қолидики әң чоң козир ишқа орунлаштуруш козури. Бирақ у, буниң уйғурларға ақмайдиғанлиқини билдүрди.

Ваң чиң мундақ деди: «униң қолидики козир яхши хизмәтләргә орунлаштуруш вәдиси. Уйғурлар ишқа орунлашса, әлвәттә хитайларниң ширкитигә орунлишиду. Сизниң хоҗайиниңиз уйғур болмайду, чоқум хитай болиду. Немишқа хитай болиду, буни демәй турайли. Сизниң хоҗайиниңиз хитай болса, сиз униң билән тилиңиз ортақ, турмуш адитиңиз ортақ болиду. Сиз алий мәктәп дипломини хитай тилида алисиз. Лекин ассимилятсийә утуқлуқ болған милләтләр болғанму, десәк болған. Мән бир манҗу. Манҗулар өзи хитайларға ассимилятсийә болуп кәткән. Манҗулар ассимилятсийә болушни өзи қобул қилди. Бирақ уларниң шинҗаңдикиләрни ассимилятсийә қилимән, дейиши тамамән мумкин әмәс.» 

Ваң чиңниң қаришичә, хитайниң уйғурларни ассимилятсийә қилалмаслиқидики асаслиқ сәвәб, уларниң җәнубий уйғур районида зич олтурақлишишикән. Ваң чиң мундақ дәйду: «буниңдики сәвәб дәл уларниң тарихи. Биз җәнубий уйғур районини алайли, җәнубий уйғур районида нәччә миң йиллардин бери уйғурлар яшап кәлди. Уйғурларниң өрп ‏-адити, уйғур мәдәнийити. Уйғур ирқий бу йәрни макан тутуп кәлгән. Улар нопусниң 99% ни игиләйду. Униң үстигә бу район қумлуқ. Бир адәмниң ассимилятсийә болуши үчүн 10 адәмгә бир адәм тоғра келиши керәк. Бирақ манҗулар бир адәм башқа ирқтики 10 адәм билән яшашқа мәҗбур болди. Хитай уйғурларниң хитайчини өгинишини тәрғиб қилсиму, бирақ уларниң хитайчини өгиниши яман иш әмәс. Әмма, уйғурлар мушундақ зич олтурақлишишни сақлап қалалисила, хитай уларни ассимилятсийә қилалмайду.» 

Бен һилманниң илгири сүрүшичә, бейҗиң һөкүмити уйғур райониға нурғун мәбләғ селип, хәлқниң маддий турмушини қисмән яхшилиған болсиму, әмма тибәт вә уйғур районидики пуқраларда миллий хәвп туйғусиниң күчийип кәткәнликини әскәртип, буниң бу райондики тәтқиқатчиларға мәлум икәнликини тәкитлигән. У, «бу хил миллий хәвп туйғуси йәрлик пуқраларниң күндилик турмушида миллий, диний кимликини ипадилийәлмәсликтәк әндишидин пәйда болған. Хитайниң бу районда бихәтәрликни 1‏-орунға қоюши бу хил хаишларни техиму күчәйтидиғандәк қилиду» дәп тәкитлигән. 

Доктор қаһар баратниң қаришичә, хитайниң ғәризи уйғурларни ассимилятсийә қилиш болсиму, бирақ бундақ қопал сиясәт уйғурларда өз кимликигә болған издиниш, мәдәнийитигә болған сеғинишни күчәйтидикән. 

У мундақ дәйду: «һазирқи көз алдимиздики вәзийәттә, бу мәдәний вә диний бесимлар әлвәттә мәдәний вә диний қаршилиқларни кәлтүрүп чиқириду. Бу логика. Бу көз алдимизда көрүп туруватқан иш. Бу пәқәт 21‏-әсирдики уйғур хәлқини бундақ қопаллиқ билән бесим ишлитиш, һақарәт қилиш, езиш-уйғур хәлқидә өзиниң кимликини издиниш, башқидин қараш, сеғиниш, өз мәдәнийити, миллити, динини мустәһкәмләп, хитайниң бу җәһәттики бесимиға қаршилиқни күчәйтиду.» 

Бен һилман «хитайниң шинҗаңдики хәтәрлик миллий сиясити» сәрләвһилик мақалисидә йәнә, хитай үчүн упуқтики йәнә бир йошурун хәвп явроасиядики қошна әлләр икәнликини әскәртип мундақ дәйду: «хитайниң 20 милйон уйғур вә башқа мусулман хәлқлиригә қаратқан сиясити райондики қошна әлләрниң ғәзипини қозғиши, хитай 'бир бәлвағ бир йол' арқилиқ өзиниң сода, мәдәнийәт алақисини күчәйтишкә тиришиватқан мәзгилдә, улар билән сүркилиш пәйда қилиши йәнә бир хил еһтималлиқтәк қилиду» дегән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт