Канаданиң б д т дики вәкили уйғур дияридики «йепиқ тәрбийиләш мәркәзлири» һәққидә сөз қилған

Мухбиримиз гүлчеһрә
2018-03-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Чарлез буртон әпәндиниң хитай зиярити җәрянидики сүрити
Чарлез буртон әпәндиниң хитай зиярити җәрянидики сүрити
RFA

 

Өткән һәптә җәнвәдә ечилған бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишиниң 37-қетимлиқ омумий йиғинида канада вәкили уйғур елидики «йепиқ тәрбийиләш мәркәзлири» ни мәхсус тилға елип, хитай һөкүмитиниң уйғурлар үстидин елип бериватқан бастуруш сиясәтлирини қаттиқ әйиплигән. Буниң билән канада уйғур дияридики «йепиқ тәрбийиләш мәркизи» ни тунҗи қетим бирләшкән дөләтләр тәшкилатида рәсмий оттуриға қойған бир дөләт болуп қалди. Ундақта, канада вәкилиниң б д т йиғинида уйғур мәсилисини оттуриға қоюшиға немә сәвәб болған? бу канада-хитай мунасивәтлиригә қандақ тәсрләрләрни елип келиши мумкин? канада ташқи ишлар министерлиқиниң канада-хитай мунасивәтлири мутәхәссиси, канаданиң бейҗиңда турушлуқ әлчиханисиниң сабиқ әлчиси, доктор чарлиз буртон әпәнди бу һәқтә радийомиз зияритини қобул қилип, соаллиримизға җаваб бәрди.
22- Март бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишиниң 37-қетимлиқ омумий йиғини давамида доклат бәргән канада вәкили, хитай һөкүмитиниң уйғур ели вә тибәттә йүргүзүватқан миллий вә дини бесим сияситиниң хәлқаралиқ қанунларға, һәтта хитайниң өз қанунлириғиму еғир дәриҗидә хилаплиқини әскәрткән. У мундақ дегән: «биз хитай һөкүмитини өзиниң туғма кишилик һоқуқини тәләп қилған, униңдин бәһримән ушни издигән шундақла өзлириниң миллий мәдәнийәт вә тил-йезиқ һоқуқлирини сақлап қелиш урунушида болғанлиқи үчүнла түрмиләргә соланған кишиләрни дәрһал қоюп беришкә чақиримиз.»
Канада вәкилиниң хитай һөкүмитиниң уйғур елида аталмиш «йепиқ тәрбийиләш мәркәзлири» ни қурғанлиқи вә бу орунларға бигунаһ уйғурларни солиғанлиқини тилға елиши билән бу мәсилә тунҗи қетим б д т йиғинида бир дөләт тәрипидин рәсмий түрдә еғизға елиниши шундақла хитайниң мәзкур мәсилә түпәйли қаттиқ әйибләшкә учриши болуп қалған.
Канада брок университетиниң сияси қанун профессори, канаданиң бейҗиңда турушлуқ әлчиханисиниң сабиқ баш әлчиси шундақла канада ташқи ишлар министерлиқиниң канада-хитай мунасивәтлири мәслиһәтчиси доктор чарлиз буртон әпәнди уйғур мәсилисигә изчил қизиқип вә көңүл бөлүп келиватқан әрбабларниң бири. Биз униңдин канада вәкилниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишиниң 37-қетимлиқ омумий йиғинда хитайниң уйғур диярида «йепиқ тәрбийиләш мәркәзлири» ни қурғанлиқини тилға елишиға неминиң асаслиқ түрткә болғанлиқини соридуқ.
Чарлис бортун әпәнди бу соалимизға мундақ дәп җаваб бәрди: «канада һөкүмити әзәлдин хитайдики уйғур вә тибәт қатарлиқ милләтләрниң учраватқан инсан һәқлири дәпсәндичиликлиригә йеқиндин көңүл бөлүп келиватиду. Болупму йеқини мәзгилләрдә хитай һөкүмитиниң уйғур елида йепиқ тәрбийиләш мәркәзлирини қуруп уйғурларға мәҗбурий һалда меңә ююш һәрикити елип бериватқанлиқи қатарлиқ ишлар канада вә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң инсан һәқлири өлчәмлиригә пүтүнләй хилап болғанлиқи үчүн, бу мәсилә оттуриға қоюлиши зөрүр болуп қалған иди.»
-Канада һөкүмити уйғурларниң «йепиқ тәрбийиләш мәркәзлири» гә қамиливатқанлиқи һәққидики доклатта қайси хил учур мәнбәлирини асас қилди?
«Бизниң хәлқара кәчүрүм тәшкилати вә хәлқаралиқ инсан һәқлири тәшкилатлириниң мунасивәтлик доклатлиридинму хәвиримиз бар, болупму йеқинқи мәзгилләрдә канада граждани болған уйғурларниң өзилири шундақла вәтинидики уруқ-туғқанлириниң кишилик һәқ һоқоқлириниң хитай һөкүмитиниң бесими вә тәһдетгә учраватқанлиқи һәққидики әрз, шикайәтлири әлбәттә канада һөкүмитиниң әндишисини қозғиди. Уларниң канада мәтбуатлириға бәргән зиярәтлириму инкас қозғиди. Канададики асаслиқ мәтбуатлар уйғурларниң кишилик һоқоқлириниң бивастә вә вастилиқ һалда хитай һөкүмитиниң дәпсәндичиликигә учраватқанлиқ мәсилисигә күчлүк диққәт вә орун берип кәлмәктә.»
-Бу һәқтә өзиңизму уйғурлар билән бивастә учришип уларниң әрзлирини аңлап бақтиңизму?
«Әлвәттә, мән канада ташқи ишлар министирлиқиниң хитай-канада мунасивәтлири мәслиһәтчиси болуш сүпитим билән хитайдики кишилик һоқуқ мәсилиси җүмлидин уйғурлар учраватқан зулумлар билән тонушлуқ. Бу җәрянда канададики бир қисим уйғур паалийәтчиләр, уйғур җәмийәтлири вәкиллири билән алақимиз бар, канада гражданлиқини алған уйғурларниң хитайға бериш үчүн сунған виза илтимаслириниң рәт қилиниши қатарлиқ һәқ- һоқуқ мәсилири вә уларниң вәтинидә уйғурлар йүзлиниватқан инсан һәқлири вәзийити әлвәттә бизниму әндишиләндүриду. Шундақла уйғурларниң көчмәнлик мәсилилири, тайландтики уйғурларниң хитайға қайтурулиши қатарлиқ мәсилиләр үстидиму, инсан һәқлирини һимайә қилғучи бир дөләт болуш сүпити билән канада хәлқара җәмийәттә, уйғурларниң хитайға қайтурулғанда адаләтсизликкә учрайдиғанлиқиға қарита әндишә вә инкас билдүрүп кәлди.»
-Канаданиң бирләшкән дөләтләр тәшкилатида хитайға қарши қилған бу инкаси қандақ тәсир елип келиду ?
«Бу әлвәттә хитай һөкүмитигә, канада һөкүмитиниң уйғурларниң һазирқи вәзийитидин әндишә қиливатқанлиқини йорутуп бериду. Бу өз нөвитидә канада хитай өтторсидики барлиқ мунасивәтләргә бәлгилик тәсир пәйда қилиду, дәп ойлайман. Канада һөкүмити канадалиқларниң пикир қайнимидики көп санлиқ қарши туруш авазиға һөрмәт қилиду. Канада хәлқиниң хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә болған наразилиқи юқири авазни игилигәндә канаданиң хитай билән болған әркин сода, тиҗари мунасивәтлиргиму риқабәт пәйда қилиду, хитай һөкүмитиниң хәлқаралиқ кишилик һоқуқ келишимлиригә хилаплиқ қилиши бу канадаға көчмән болған хитай пуқралири вә хитай хәлқи үчүнму зиянлиқ. Бу хәлқаралиқ диққәт қозғайдиған мәсилә.»
-Канаданиң уйғур мәсилисигә ашкара көңүл бөлүши кәлгүси хитай билән канада мунасивәтлиригә қандақ тәсир пәйда қилиши мумкин ?
«Канаданиң хитайға қарши инкасиниң нөвәттә канадаға толиму сәбий тәсрлири болмақта, чүнки хитай канадани нефит вә йәр асти мәдән байлиқлириға мәбләғ салидиған әң алдинқи қатарда туридиған дөләт дәп көриду. Хитай канадаға иқтисадий җәһәттин бәкрәк қизиқиду вә шундақла, канада америка қошма штатлири билән йеқин мунасивәттә болғанлиқи үчүн, хитай җуғрапийиви сиясәт җәһәттинму канадани муһим билиду. Канаданиң хитайға қарита һәр қандақ сиясий җәһәттики диққәт вә инкаси икки дөләт биләнла чәклинип қалмайду, бу йәнә өз нөвитидә бу йәнә демукратийиәни, кишилик һоқуқни һөрмәт қилған, қиммәт қарши охшаш болған хәлқаралиқ җәмийәтниң бир әзасидин қайтурулған бир инкас. Бу хитайниң өз мәсулийәтлирини ада қилишида бир сигнал болалиши керәк.»
- Өзиңизниң уйғурлар учраватқан мәсилиләрдә қандақ бир көз қараш яки әндишиңиз бар ?
«Мән канададики уйғурларниң хитай һөкүмитиниң һәр хил тәһдитлиригә учраватқанлиқи вә уларниң уйғур районидики уруқ- туғқанлирини йоқлишиниң хитайниң виза беришни рәт қилиши билән тосқунлуққа учраватқанлиқидин әндишә қилмақтимән. Болупму канада земинидә туруп хитай даирилириниң яки бихәтәрлик хадимлириниң тәһдедигә учриши һәқиқәтән әндишә қиларлиқ мәсилә. Бу канаданиң қанунлириға, демократик төүзүмлиригә пүтүнләй хилап. Канада дөләт бихәтәрлик тармақлирини бу мәсилигә җиддий диққәт бериши вә лайиқ бир тәдбир елиши керәк, дәп қараймән.
Хитай һөкүмитиниң уйғурларниң инсан һәқлири, диний әркинлик, тил вә мәдәнийитини қоғдаш һәқлиригә һөрмәт қилишини, бу һәқ-һоқуқлири үчүн һәрикәт қилғанларни җазалашни тохтитишни үмид қилимән. Әлвәттә хитайдики езиливатқан милләтләрниң һәқ һоқоқлириға көңүл бөлүш, улар чекиватқан зулумини азайтиш чақириқи яки инкаси һөкүмәтниң һәрикити билән чәклинип қалмаслиқи керәк. Мениң демәкчи болғиним канада һөкүмити хәлқниң пикирини аңлайду. Буниң үчүн канададики уйғурларниң бар имканлардин пайдилинип наразилиқини аңлитишни тохтатмаслиқи, йәниму зор җамаәт пикри һасил қилиш йоллирини издиши зөрүр дәп қараймән.»

Канаданиң б д т дики вәкили уйғур дияридики «йепиқ тәрбийиләш мәркәзлири» һәққидә сөз қилған
Өткән һәптә җәнвәдә ечилған бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишиниң 37-қетимлиқ омумий йиғинида канада вәкили уйғур елидики «йепиқ тәрбийиләш мәркәзлири» ни мәхсус тилға елип, хитай һөкүмитиниң уйғурлар үстидин елип бериватқан бастуруш сиясәтлирини қаттиқ әйиплигән. Буниң билән канада уйғур дияридики «йепиқ тәрбийиләш мәркизи» ни тунҗи қетим бирләшкән дөләтләр тәшкилатида рәсмий оттуриға қойған бир дөләт болуп қалди. Ундақта, канада вәкилиниң б д т йиғинида уйғур мәсилисини оттуриға қоюшиға немә сәвәб болған? бу канада-хитай мунасивәтлиригә қандақ тәсрләрләрни елип келиши мумкин? канада ташқи ишлар министерлиқиниң канада-хитай мунасивәтлири мутәхәссиси, канаданиң бейҗиңда турушлуқ әлчиханисиниң сабиқ әлчиси, доктор чарлиз буртон әпәнди бу һәқтә радийомиз зияритини қобул қилип, соаллиримизға җаваб бәрди.
22- Март бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишиниң 37-қетимлиқ омумий йиғини давамида доклат бәргән канада вәкили, хитай һөкүмитиниң уйғур ели вә тибәттә йүргүзүватқан миллий вә дини бесим сияситиниң хәлқаралиқ қанунларға, һәтта хитайниң өз қанунлириғиму еғир дәриҗидә хилаплиқини әскәрткән. У мундақ дегән: «биз хитай һөкүмитини өзиниң туғма кишилик һоқуқини тәләп қилған, униңдин бәһримән ушни издигән шундақла өзлириниң миллий мәдәнийәт вә тил-йезиқ һоқуқлирини сақлап қелиш урунушида болғанлиқи үчүнла түрмиләргә соланған кишиләрни дәрһал қоюп беришкә чақиримиз.»
Канада вәкилиниң хитай һөкүмитиниң уйғур елида аталмиш «йепиқ тәрбийиләш мәркәзлири» ни қурғанлиқи вә бу орунларға бигунаһ уйғурларни солиғанлиқини тилға елиши билән бу мәсилә тунҗи қетим б д т йиғинида бир дөләт тәрипидин рәсмий түрдә еғизға елиниши шундақла хитайниң мәзкур мәсилә түпәйли қаттиқ әйибләшкә учриши болуп қалған.
Канада брок университетиниң сияси қанун профессори, канаданиң бейҗиңда турушлуқ әлчиханисиниң сабиқ баш әлчиси шундақла канада ташқи ишлар министерлиқиниң канада-хитай мунасивәтлири мәслиһәтчиси доктор чарлиз буртон әпәнди уйғур мәсилисигә изчил қизиқип вә көңүл бөлүп келиватқан әрбабларниң бири. Биз униңдин канада вәкилниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ кеңишиниң 37-қетимлиқ омумий йиғинда хитайниң уйғур диярида «йепиқ тәрбийиләш мәркәзлири» ни қурғанлиқини тилға елишиға неминиң асаслиқ түрткә болғанлиқини соридуқ.
Чарлис бортун әпәнди бу соалимизға мундақ дәп җаваб бәрди: «канада һөкүмити әзәлдин хитайдики уйғур вә тибәт қатарлиқ милләтләрниң учраватқан инсан һәқлири дәпсәндичиликлиригә йеқиндин көңүл бөлүп келиватиду. Болупму йеқини мәзгилләрдә хитай һөкүмитиниң уйғур елида йепиқ тәрбийиләш мәркәзлирини қуруп уйғурларға мәҗбурий һалда меңә ююш һәрикити елип бериватқанлиқи қатарлиқ ишлар канада вә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң инсан һәқлири өлчәмлиригә пүтүнләй хилап болғанлиқи үчүн, бу мәсилә оттуриға қоюлиши зөрүр болуп қалған иди.»
-Канада һөкүмити уйғурларниң «йепиқ тәрбийиләш мәркәзлири» гә қамиливатқанлиқи һәққидики доклатта қайси хил учур мәнбәлирини асас қилди? «Бизниң хәлқара кәчүрүм тәшкилати вә хәлқаралиқ инсан һәқлири тәшкилатлириниң мунасивәтлик доклатлиридинму хәвиримиз бар, болупму йеқинқи мәзгилләрдә канада граждани болған уйғурларниң өзилири шундақла вәтинидики уруқ-туғқанлириниң кишилик һәқ һоқоқлириниң хитай һөкүмитиниң бесими вә тәһдетгә учраватқанлиқи һәққидики әрз, шикайәтлири әлбәттә канада һөкүмитиниң әндишисини қозғиди. Уларниң канада мәтбуатлириға бәргән зиярәтлириму инкас қозғиди. Канададики асаслиқ мәтбуатлар уйғурларниң кишилик һоқоқлириниң бивастә вә вастилиқ һалда хитай һөкүмитиниң дәпсәндичиликигә учраватқанлиқ мәсилисигә күчлүк диққәт вә орун берип кәлмәктә.»
-Бу һәқтә өзиңизму уйғурлар билән бивастә учришип уларниң әрзлирини аңлап бақтиңизму?
«Әлвәттә, мән канада ташқи ишлар министирлиқиниң хитай-канада мунасивәтлири мәслиһәтчиси болуш сүпитим билән хитайдики кишилик һоқуқ мәсилиси җүмлидин уйғурлар учраватқан зулумлар билән тонушлуқ. Бу җәрянда канададики бир қисим уйғур паалийәтчиләр, уйғур җәмийәтлири вәкиллири билән алақимиз бар, канада гражданлиқини алған уйғурларниң хитайға бериш үчүн сунған виза илтимаслириниң рәт қилиниши қатарлиқ һәқ- һоқуқ мәсилири вә уларниң вәтинидә уйғурлар йүзлиниватқан инсан һәқлири вәзийити әлвәттә бизниму әндишиләндүриду. Шундақла уйғурларниң көчмәнлик мәсилилири, тайландтики уйғурларниң хитайға қайтурулиши қатарлиқ мәсилиләр үстидиму, инсан һәқлирини һимайә қилғучи бир дөләт болуш сүпити билән канада хәлқара җәмийәттә, уйғурларниң хитайға қайтурулғанда адаләтсизликкә учрайдиғанлиқиға қарита әндишә вә инкас билдүрүп кәлди.» -Канаданиң бирләшкән дөләтләр тәшкилатида хитайға қарши қилған бу инкаси қандақ тәсир елип келиду ?
«Бу әлвәттә хитай һөкүмитигә, канада һөкүмитиниң уйғурларниң һазирқи вәзийитидин әндишә қиливатқанлиқини йорутуп бериду. Бу өз нөвитидә канада хитай өтторсидики барлиқ мунасивәтләргә бәлгилик тәсир пәйда қилиду, дәп ойлайман. Канада һөкүмити канадалиқларниң пикир қайнимидики көп санлиқ қарши туруш авазиға һөрмәт қилиду. Канада хәлқиниң хитайниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә болған наразилиқи юқири авазни игилигәндә канаданиң хитай билән болған әркин сода, тиҗари мунасивәтлиргиму риқабәт пәйда қилиду, хитай һөкүмитиниң хәлқаралиқ кишилик һоқуқ келишимлиригә хилаплиқ қилиши бу канадаға көчмән болған хитай пуқралири вә хитай хәлқи үчүнму зиянлиқ. Бу хәлқаралиқ диққәт қозғайдиған мәсилә.»
-Канаданиң уйғур мәсилисигә ашкара көңүл бөлүши кәлгүси хитай билән канада мунасивәтлиригә қандақ тәсир пәйда қилиши мумкин ?
«Канаданиң хитайға қарши инкасиниң нөвәттә канадаға толиму сәбий тәсрлири болмақта, чүнки хитай канадани нефит вә йәр асти мәдән байлиқлириға мәбләғ салидиған әң алдинқи қатарда туридиған дөләт дәп көриду. Хитай канадаға иқтисадий җәһәттин бәкрәк қизиқиду вә шундақла, канада америка қошма штатлири билән йеқин мунасивәттә болғанлиқи үчүн, хитай җуғрапийиви сиясәт җәһәттинму канадани муһим билиду. Канаданиң хитайға қарита һәр қандақ сиясий җәһәттики диққәт вә инкаси икки дөләт биләнла чәклинип қалмайду, бу йәнә өз нөвитидә бу йәнә демукратийиәни, кишилик һоқуқни һөрмәт қилған, қиммәт қарши охшаш болған хәлқаралиқ җәмийәтниң бир әзасидин қайтурулған бир инкас. Бу хитайниң өз мәсулийәтлирини ада қилишида бир сигнал болалиши керәк.»
- Өзиңизниң уйғурлар учраватқан мәсилиләрдә қандақ бир көз қараш яки әндишиңиз бар ?
«Мән канададики уйғурларниң хитай һөкүмитиниң һәр хил тәһдитлиригә учраватқанлиқи вә уларниң уйғур районидики уруқ- туғқанлирини йоқлишиниң хитайниң виза беришни рәт қилиши билән тосқунлуққа учраватқанлиқидин әндишә қилмақтимән. Болупму канада земинидә туруп хитай даирилириниң яки бихәтәрлик хадимлириниң тәһдедигә учриши һәқиқәтән әндишә қиларлиқ мәсилә. Бу канаданиң қанунлириға, демократик төүзүмлиригә пүтүнләй хилап. Канада дөләт бихәтәрлик тармақлирини бу мәсилигә җиддий диққәт бериши вә лайиқ бир тәдбир елиши керәк, дәп қараймән.
Хитай һөкүмитиниң уйғурларниң инсан һәқлири, диний әркинлик, тил вә мәдәнийитини қоғдаш һәқлиригә һөрмәт қилишини, бу һәқ-һоқуқлири үчүн һәрикәт қилғанларни җазалашни тохтитишни үмид қилимән. Әлвәттә хитайдики езиливатқан милләтләрниң һәқ һоқоқлириға көңүл бөлүш, улар чекиватқан зулумини азайтиш чақириқи яки инкаси һөкүмәтниң һәрикити билән чәклинип қалмаслиқи керәк. Мениң демәкчи болғиним канада һөкүмити хәлқниң пикирини аңлайду. Буниң үчүн канададики уйғурларниң бар имканлардин пайдилинип наразилиқини аңлитишни тохтатмаслиқи, йәниму зор җамаәт пикри һасил қилиш йоллирини издиши зөрүр дәп қараймән.»

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт