Хитайниң уйғур елидики бәзи наһийиләрни әмәлдин қалдуруш вә йәр җай-намлирини өзгәртиш пилани диққәт қозғиди

Мухбиримиз меһрибан
2015-08-20
Share
hoten-melum-kocha-305.jpg Хотәнниң мәлум кочисидики уйғур йолучилар. 2011-Йили өктәбир.
RFA

Йеқинда хитайдики "шинҗаң тори" қатарлиқ һөкүмәт таратқулири вә үндидар қатарлиқ аммиви алақә торлирида уйғур районидики бир қисим наһийиләрни әмәлдин қалдуруп, кеңәйтип шәһәр қилип қуруш, яки кичиклитип вилайәт мәркизигә қошуветиш, биңтүәндики һәр бир дивийәни бир шәһәр қилип қуруш, үрүмчи қатарлиқ шәһәрләрдики йәр-җай намлирини қайтидин тәкшүрүп бекитиш һәққидә хәвәрләр тарқалғандин кейин, бу әһвал чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири вә вәзийәт анализчилириниң диққитини қозғиди.

Хитайниң "шинҗаң хәвәрләр тори" 18-авғуст күни үрүмчи шәһиридики бәзи йәр-җай намлирини қайтидин тәкшүрүш-бекитиш һәққидә хәвәр берилди. Охшаш бир күндә йәнә хитайдики аммиви тор бекәтлиридин "синна", "теңшүн", "вичат" қатарлиқларда йәнә пүтүн хитай бойичә әмәлдин қалдурулидиған бир қисим наһийиләрниң тизимлики ашкариланди.

Хитай тор бекәтлиридә тарқалған тизимликтин ашкарилинишичә, уйғур аптоном райониға қарашлиқ наһийиләрдин 14 наһийә әмәлдин қалдурулуп, булардин бәзилирини шәһәр қилип кеңәйтиш, йәнә бәзилирини вилайәт мәркизигә қошуветиш, қумул вилайитиниң намини еверғулға өзгәртип, әслидики қумул шәһирини кеңәйтип қуруш, турпан вилайитидә йеңидин гавчаң намидики шәһәр қуруш, или областидики чегра еғизида йеңи қорғас шәһири қуруш, биңтуәнгә қарашлиқ 12 девизийини шәһәр қилип қуруп, биңтуәнгә қарашлиқ шәһәрләрни 22 гә йәткүзүш пиланланған.

Тизимликтин мәлум болушичә, уйғур аптоном райони даириси ичидики әмәлдин қалдурулған 14 наһийидин, чөчәк вилайитиниң дөрбилҗин наһийиси, савән наһийиси,қәшқәр вилайитиниң йәкән наһийиси, или областиниң күнәс наһийиси, турпан вилайитиниң пичан наһийиси, ақсу вилайитиниң кучар наһийиси, санҗи областиниң читәй(гучуң) наһийиси,байинғолин областиниң бүгүр, хотунсунбул (хеҗиң), чақилиқ наһийилири, қатарлиқ 9 наһийә кеңәйтилип шәһәр қилип қуруш пиланланған. Үрүмчи наһийиси үрүмчи шәһиригә, ғулҗа, қорғас наһийилири ғулҗа шәһиригә, хотән наһийиси хотән шәһиригә қошуветилиш оттуриға қоюлған.

Тизимликтин мәлум болушичә, шәһәр қилип өзгәртилидиған бәзи наһийиләрдин күнәс наһийисиниң нами нарат шәһиригә, кучар наһийисиниң нами хитайниң тарихий китаби "хәннамә. Ғәрбий юрт тәзкириси" вә башқа китаблирида тилға елинған "чиюси" шәһиригә, чақилиқ наһийиси кроран шәһиригә өзгәртилиш тилға елинған.

Хитай даирилириниң әслидики уйғур наһийилирини әмәлдин қалдуруп, шәһәр қилип кеңәйтиш яки наһийини кичиклитип вилайәт мәркәзлиригә қошуветиш пилани ашкариланғандин кейин, тор бекәтлиридә муназирә қозғиған. Бу сәвәбтин 18-авғуст бәзи тор бекәтлиригә қоюлған бу хәвәр 20-авғуст күни қайта тәкшүргинимиздә, бу хәвәрниң текисти вә инкасларниң хәвәрни йоллиғучи тәрипидин еливетилгәнлики мәлум болди.

Хитай хәвәр мәнбәлиридә ашкариланған уйғур елидики наһийиләрниң әмәлдин қалдурулуп, бәзи йәр-җай намлириниң өзгәртилидиғанлиқи һәққидики хәвәр вә бу хәвәрниң тордин еливетилиши дуня уйғур қурултийи қатарлиқ чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири вә уйғур вәзийәт анализчилириниң диққитини қозғиди.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит әпәнди вә америкидики мәдәнийәт тарихи пәнлири доктори, уйғур вәзийәт анализчиси қаһар барат әпәндиләр радиомиз зияритини қобул қилип, хитайниң уйғур елидики бәзи наһийиләрни әмәлдин қалдуруш, әслидики уйғурчә йәр-җай намлирини өзгәртиш пиланиға қарита өз қарашлирини оттуриға қойди.

Баянатчи дилшат ришит әпәнди даириләрниң наһийини шәһәр қилип қуруш пилани шәрқий түркистанға техиму җиқ хитай көчмәнлирини йөткәшни мәқсәт қилған болса, биңтүәндики 12 девизийини шәһәр қилип қурушниң биңтуәнгә техиму җиқ хитай көчмәнлирини йәрләштүрүш вә биңтуән игиливалған земинларни қануний асасқа игә қилишни мәқсәт қилғанлиқини билдүрди.

Доктор қаһар барат әпәнди даириләрниң хәлқара йәр-җай намлири қануниға хилап һалда 60 йилдин буян уйғурчә йәрлик намларни үзлүксиз өзгәртип келиш қилмишини давамлаштуруватқанлиқини билдүрүп, пүтүнләй сиясий мәқсәттә елип бериливатқан бу хил өзгәртишниң, шу җайниң тарихи материяллири, җуғрапийилик орни қатарлиқларни бәлгиләштә зиянлиқ болупла қалмастин, бәлки уйғурларниң әнәниви миллий мәдәнийити вә тилиға бузғунчилиқ қилмиши болғини үчүн райондики йәрлик хәлқ уйғурларниң наразилиқини күчәйтип, хитай һакимийити үчүн муқимсизлиқ елип келидиғанлиқини тәкитлиди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт