Kanada parlamént ezasi aléksis brunél dusep: “Hökümetning ‛Uyghur musapirlar qararnamisi‚ gha jawab bérishini kütimiz”

Muxbirimiz erkin
2022.05.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Kanada parlamént ezasi aléksis brunél dusep: “Hökümetning ‛Uyghur musapirlar qararnamisi‚ gha jawab bérishini kütimiz” Kanada parlaméntining kubek guruppisidin bolghan awam palata ezasi, qoshumche Uyghur dostluq guruppisining mu'awin bashliqi aléksis brunél dusep (Alexis Brunelle Duceppe) yighinda sözlimekte. 2022-Yili 4-may.
Social Media/Alexis Brunellening Twitter hésabatidin élin’ghan

Kanada parlaméntining puqraliq we köchmenler komitéti ötken hepte birdek awaz bilen qararname maqullap, hökümetning bixeter bolmighan döletlerdiki xitayning ziyankeshlikidin qéchip chiqqan Uyghur musapirlirigha panahliq bérishini, panahliq bérishte kanadaning mewjut belgilimiliridiki resmiyetlerni qisqartishni telep qilghan. Qararnamide, hökümetning Uyghurlarni alahide musapirliq salahiyitidin behriman qilishi, yol guwahnamisi, bi'ométrik tekshürüsh, b d t gha tizimlitip, musapirliq salahiyiti élishni telep qilish qatarliq resmiyetlerni telep qilishni qisqartish yaki addilashturushini otturigha qoyghan.

Qararnamide yene xitayning Uyghur we bashqa musulman türkiy milletlerge qarita irqiy qirghinchiliq élip bériwatqanliqi tekitlinip, irqiy qirghinchiliqning dawamlishiwatqanliqi qayta mu'eyyenleshtürülgen. Kanada parlaméntining kubek guruppisidin bolghan awam palata ezasi, qoshumche Uyghur dostluq guruppisining mu'awin bashliqi aléksis brunél dusep (Alexis Brunelle Duceppe) Teripidin otturigha qoyulghan bu qararname, parlaméntning puqraliq we köchmenler komitétidiki hakimiyet béshidiki libérallar partiyesini öz ichige alghan herqaysi partiye parlamént ‍ezalirining birdek qollishida maqullan'ghan idi. Shu munasiwet bilen biz aléksis brunél dusepni söhbet programmimizgha teklip qilduq.

Muxbir: dusep ependi, ‍ötken hepte Uyghur musapirlirini qobul qilish toghrisisda parlaméntning puqraliq we köchmenler komitétigha qarar layihesi sundingiz, mezkur qarar layihesi komitétta birdek awaz bilen muqullandi. Emdi hökümettin némilerni kütisi?

Aléksis brunél dusep: “Hökümetning, bolupmu sunulghan qararnamige jawap bérishi intayin muhim qedem. Biz hökümetning jawap bérishini kütimiz. Bizning 30 kün waqtimiz bar. Bu jeryanda hökümetning biz maqullighan qararnamigha qandaq emel qilidighanliqini körimiz. Men buningdin intayin xursen. Yaxshi bolghini qararnamini komitéttiki barliq ezalar birdek awaz bilen qollidi. Hetta hakimiyet béshidiki libérallar partiyesidin bolghan parlamént ezaliriningmu qollishigha érishishi yaxshi bir bisharet, lékin biz hökümetning jawabini kütüshimiz kérek. Andin biz bu qaranamini awam palatasida munazire qilip uningdin kéyin awazgha qoyimiz.

Muxbir: bu qararnamini komitéttiki hemme partiyedin bolghan parlamént ezalirining birdek qollishi, hökümetke qarita bérilgen küchlük bir signalmu-qandaq?

Aléksis brunél dusep: “Del shundaq, méningche, Uyghurlarning diktatur hakimiyet teripidin hazirmu izchil iztirap chékiwatqanliqini hemme kishi bilidu. Shunga biz saylan'ghan kishiler bolush süpitide Uyghurlarni este tutushimiz kérek. Mana bu del qararnamining éytmaqchi bolghinidur. Shunga men buningdin bek xursen, elwette, bu nahayiti müshkül bolsimu, lékin buni ishqa ashurduq. Biraq emdi bashqa qedemlernimu bésish kérek.”

Muxbir: siz sun'ghan qararnamining mezmuni toghrisida toxtilip baqamsiz? uningda qandaq mezmunlar bar?

Aléksis brunél dusep: “Biz qararnamida alahide musapirliq salahiyitidin Uyghur we bashqa türkiy musulmanliriningmu behriman bolushini telep qilduq. Bu xil alahide tedbirler üchinchi bir dölette bi'ométrik uchur toplash iqtidarini kéngeytish, pasporti yoqlarni waqitliq guwahname bilen teminlesh, taq yönilishlik yol guwahnamisi qatarliqlarni öz ichige alidu. Chünki nurghun Uyghurlarning pasporti yoq, shunga bularni telep qilduq. Biz üchinchi bir dölette turushluq tutqun qilinish we xitaygha qayturulush xewpidiki Uyghurlar we bashqa türkiy musulmanlarning kanadagha musapir bolup kélishini ümid qilimiz. Bu intayin muhim. Biz yene b d t ning musapirliq salahiyiti békitish jeryanidin atlap ötüshni telep qilimiz. Chünki shundaq bolghanda, biz bu kishilerning nurghun waqtini zaye qiliwetmeymiz.”

Aléksis brunél dusepning éytishiche, bu qararnamining komitétta birdek awaz bilen maqullinishi ularning, jümlidin Uyghurlarningmu utuqi iken.

Aléksis brunél dusep mundaq dédi: “Komitét hökümetning 30 kün ichide etrapliq yazma jawab bérishini telep qildi. Shunga bu intayin muhim qararname bolup, bu bizning, shundaqla Uyghurlarning utuqidur. Méningche, bu kanadaning öz rolini jari qildurup, iztirap chékiwatqan bu kishilerni makan bilen teminliyeleydighanliqini körsitidu. Yene bir nuqta, men tekitlep ötkinimdek, qararname birdek awaz bilen maqullan'ghanchqa, bu bizning Uyghurlargha yardem qilishta utuq qazinidighanliqimiznining birsignali.”

Muxbir: kanada hökümitining hazirgha qeder üchinchi dölette iztirap chékiwatqan Uyghurlargha panahliq bermesliki, ularning kanadagha kélelmeslikining seweblirini némilerdin körisiz?

Aléksis brubél dusep: “Méningche, bu yerdiki mesle gé'o-siyasiy mesile. Biz xitay bilen hepilishishke bashlighandin tartipla bu bir chong mesilisge aylandi. Bu bashqa dölettin bashlan'ghan bolsimu, biraq hazir bizmu yoluqiwatimiz. Bezide siyasetchiler jasaret körsitelmeydu. Biz buni (‍ötken yili) awam palatasida ‛Uyghur irqiy qirghinchiliqi qarar layihesi‚ ni awazgha qoyghanda körduq. Bu qararname birde awaz bilen maqullan'ghan bolsimu, biraq ministirlar we bash ministir awaz bérishtin waz kechti. Méningche, buninggha ularda jasaretning bolmasliqi seweb bolghan. Yene kélip bu dölet xitay bolghanliqi üchün ular awaz bérishtin waz kechti. Ishinimenki, ‍eger bashqa bir dölet bolghan bolsa, ular awaz béretti. Méningche, hazirqi asasliq mesile, bu ishlar biz xitay bilen hepilishiwatqanliqimiz üchün yüz bériwatidu.”

Aléksis brunél dusepning éytishiche, hökümet hazirgha qeder Uyghur musapirlar mesilisige qarita héchqandaq pozitsiyede bolup baqmighan bolup, bu qararname hökümetni buninggha qarita pozitsiye bildürüshke mejburlaydiken. Aléksis brunél dusep yene mundaq dédi: “Bu qararnamidiki üng chong nuqta, uningda hökümetning wedisige emel qilishi telep qilin'ghan, chünki bu qararname hökümetning yazma jawap bérishini telep qilghan. Shunga biz bu qararnamige qarita hökümetning jawabini alimiz. Andin biz ularning bu mesile heqqide néme oylaydighanliqi we herkitide néme ish qilidighanliqini bileleymiz. Méningche, bu bizning chong utuqimiz. Chünki hökümet bashtin tartip héchqandaq ish qilmidi, héchqandaq pozitsiyede bolup baqmidi. Biraq hazir hökümetning buninggha qarita pozitsiye bildürüsh mejburiyiti bar boldi. Shunga buni nahayiti chong utuq, dep qaraymen.”

Muxbir: siz sun'ghan bu qararnamidin xitay bek bi'aram bolushi mumkin. Siz xitay kompartiyesi yaki xitay hökümitining mushu qararname seweblik sizdin öch élishidin endishe qilip baqtingizmu?

Aléksis brunél dusep: “Men ‛bizge néme ish bolar‚ dep siyaset qilmaymen. Bu nahayiti addiy, biz toghra ishni qilishmiz kérek. Siz weziyetke qarap qaysi ish yaxshi, qaysi ish yaman, dep békitishingiz kérek. Yaxshi ish del biz hazir qilghan ishtur. Men xitay teripidin jazalan'ghan, men xitaning qara tizimlikide, shunga xitaygha kirelmeymen. Ular méni yaxshi körmeydu, biraq méning karim yoq. Chünki men özümning toghra qiliwatqanliqimni bilimen.

Muxbir: Uyghurlarning kanadagha kélip olturaqlishishi üchün nurghun tosalghular bar. Bu qararname Uyghurlarning yuqiriqi tosalghularni yéngip kanadagha kélishini asanlashturush üchün yene qandaq tedbirlerni qollinishni telep qilidu?

Aléksis brunél dusep: “Bu qararname dunyagha shu oxshash ségnalni béridu, yeni Uyghurlar üchün bir panahliq makani bar. Buningdin bashqa kanadada herqandaq bir siyasiy shexsning bu hökümet terepte emes, belki Uyghurlar terepte ikenliki körsitidu. Bu bek muhim. Chünki biz özimizge ittipaqdash izdewatimiz. Kanadani ittipaqdashliqta bek yaxshi dégili bolmaydu. Hazir bizning bu jehette özümizni körsitidighan bir peytimiz. Shunisi éniqki, kanada Uyghurlarni qollaydu. Men hökümetning öktichi partiyelerning yolini tutushini ümid qilimen. Hökümet ‍özining wedisige emel qilmighan peytte, bundaq bir qararnamining maqullinishi bek yaxshi boldi. Bu qararname xitaygha signal béripla qalmay, pütün dunyaghimu signal béridu. Chünki bashqa döletler bizning qandaq qilidighanliqimizgha qarap oxshash ishni qilidu. Kanada ‍öz aldigha bir ishni tewretküdek unchilik küchlük dölet emes, emma bashqa döletler bizning bergen signalimizgha qarap, biz bilen ‍oxshash yol tutidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.