Әсир шаһиди сөйүнгүл чанишеф: «бу ишлар башланғили 60 йил болған» (1)

Мухбиримиз әзиз
2020-10-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Һаятиниң унтулмас яшлиқ мәзгилидә хитайниң қабаһәтлик сияситигә шаһит болған сөйүнгүл чанишеф ханим.  2014-Йили 29-сентәбир, бишкәк.
Һаятиниң унтулмас яшлиқ мәзгилидә хитайниң қабаһәтлик сияситигә шаһит болған сөйүнгүл чанишеф ханим. 2014-Йили 29-сентәбир, бишкәк.
Photo: RFA

Әркин дуняда яшап, учурлардин әркин пайдилиниш шараитиға игә болуватқан уйғурлар 2017-йилидин башлап түрлүк шум хәвәрләрдин пүтмәс-түгимәс тәшвишләргә вә мусибәткә гириптар болуватқанда йирақ окянларниң нерисидики хилвәт бөлмидә әсирлик әслимиләргә чөмүлгән сөйүнгүл ханим һаятиниң унтулмас яшлиқ мәзгилидә бешидин өткән қабаһәтлик күнләрниң әмди милйонлиған уйғурға ортақ бир дәрдкә айлиниватқанлиқини йәнә бир қетим көрди. Униң әслимисидики қабаһәтлик йилларда пүткүл хитай җәмийити малиманға толған болса бу қетим униң көргини түркий тилда сөзлишидиған, ислам диниға етиқад қилидиған хәлқләрни көзлигән нишанлиқ бастуруш болди.

Сөйүнгүл чанишеф ханим 1960-йиллардики сиясий малиманчилиқ мәзгиллиридә өзиниң әмдила алий мәктәп босуғисидин атлиған нәвбаһар мәзгиллирини «шәрқий түркистан меһнәткәш хәлқ партийәси» ни қурушқа атиған һәмдә кейинки вақитларда муһаҗирәттики уйғур җамаитиниң бир еғиздин «йеңи заманниң нузугуми» дәп тәриплишигә муйәссәр болған, шундақла һелиму һаят яшаватқан тәвәррүк шаһитларниң бири. Уйғурлар дияридики һечкимни айимиған сиясий бастурушниң хәвәрлири барғансери ечинишлиқ түс елишқа башлиғанда униң көз өңидин өз әслимилири асасида елан қилған «көз йешида нәмләнгән земин» дики картинилар көп қетимлап өтти. Бир қисим уйғур зиялийлири вә хатириси күчлүк мойсипитлар уйғур җәмийити дуч келиватқан бу паҗиәләрниң әмәлийәттә 1930-йиллардин тартип көп қетимлап тәкрар оттуриға чиққанлиқини яхши билсиму, түрлүк сәвәбләр түпәйлидин бу қабаһәтлик қисмәтләрни өз пәрзәнтлиригә яки пәрзәнтлириниң пәрзәнтлири болған милйонлиған уйғур хәлқигә толуқи билән баян қилип беришкә имкан тапалмиған иди. Сөйүнгүл ханим әнә шу хил аччиқ реаллиқни көздә тутуп, әҗдадларниң бихутлуқи кейинкиләргә апәт болмисун, тарихимизниң қанға боялған сәһипилири өчүп кәтмисун дәп буниңдин йигирмә йиллар илгирила өз бешидин өткән қара күнләрни әслимә шәклидә йезип чиққаниди. Гәрчә өзи медитсина кәспидә оқуған болсиму, толиму юқири бәдиий сәвийәдә ашу қан-яшлиқ әслимини йезип чиқишиға буму бир муһим сәвәб болған иди.

Сөйүнгүл ханимни һәммидинму бәк ғәзәпләндүргән ишларниң бири өзлири 1960-йилларда гуваһ болған «мусулман оқуғучиларни чошқа гөши йейишкә мәҗбурлаш» қилмишиниң әмдиликтә пүтүн уйғурлар диярида бир түрлүк омумий сиясий вәзипә сүпитидә иҗра қилиниши болди. Һәрқайси шәһәр вә наһийәләрдә ғайәт зор чошқа фермилириниң қурулуши, күндилик ғизасини «һарам» вә «һалал» дәп айриштәк әқәллий адәтниң өмүрлүк қамаққа, һәтта өлүмгә сәвәб болуши «хитай һөкүмитиниң буниңдин нурғун йиллар илгири көңлигә пүккән қәбиһ нийәтлириниң әмдиликтә ашкара ипадилиниши» дегән қаришиниң тоғрилиқиға уни техиму бәкрәк ишәндүрди. У бу һәқтә сөз болғанда мундақ дәйду.

Сөйүнгүл ханим он гүлиниң бири ечилмиған биғубар яшлиқини қараңғу түрмә камерлирида өткүзүшкә мәҗбур болғанда «ятниң яндин, өзниң җандин» дегән атилар сөзини биваситә баштин кәчүргән. Шу вақиттики хитай һөкүмитиниң «мәдәнийәт инқилаби» ниң малиманчилиқ мәзгиллиридин пайдилинип хитай болмиған милләтләрниң сәрхиллирини йоқитиш паалийитигә йеқиндин янтаяқ болған көплигән уйғур, қазақ вә өзбек кадирлар, җүмлидин уйғур аптоном районлуқ җамаәт хәвпсизлик назаритиниң назири болған әнвәр җакулиндәк юқири дәриҗилик кадирлар сөйүнгүл ханимни «хәлқниң дүшмини» дәп җакарлиған. Аридин 60 йил өткән бүгүнки күндә кимниң хәлқ дүшмини, кимниң хәлқ сөйәр қәһриман икәнлики бәш қолдәк айдиң болған.

Сөйүнгүл ханим үрүмчидики бир оқумушлуқ татар содигәр аилисидә дуняға кәлгән болсиму, кичикидин аилә тәрбийәсиниң тәсиридә «шәрқий түркистандики түркий тиллиқ хәлқләр бир-биригә қериндаш» дегән чүшәнчини һаятлиқ мизанлириниң бир түрлүк мәзмуни қиливалған. Достлири вә савақдашлириниң параңлирида «шәрқий түркистанниң мустәқиллиқи үчүн өзүңни пида қилмисаңму һечким сени әйиблимәйду» дегән сөзләр болған болсиму өзи туғулуп өскән ана земинни өз вәтиним, дәп әзизләш, униң азадлиқи вә һөрлүки үчүн қолидин немә кәлсә шуни қилиш, дәл мушу әқидә сәвәблик йигирмә йиллап қамақ вә реҗимниң азабини тартиш дәл әнә шу тәрбийәни мәнбә қилғаниди.

Бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки программимизда болсун.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт