Teywen pirézidénti ley chingdé: “Xitay jumhuriyiti (teywen) bilen xitay xelq jumhuriyitining bir-biri bilen baghlinishi yoq”

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2024.05.22
ley-chingde-lai-qingde-taiwan-prezidenti.jpg Teywenning yéngi pirézidénti ley chéngdé, yeni wilyam ley wezipige olturup hoquqni ötküzüwélish murasimida sözlimekte. 2024-Yili 20-may, teybéy.
AP Photo/Chiang Ying-ying

Teywenning yéngi pirézidénti ley chéngdé, yeni wilyam ley wezipige olturup hoquqni ötküzüwalghandin kéyin xitayni teywen'ge tehdit sélishni toxtitishqa chaqirip, axirqi nishanining musteqilliq ikenlikini jakarlighan. Mutexessisler teywen we xitayning hazirqi munasiwitide bir özgirish bolmaydighanliqini ilgiri sürmekte.

“Roytéris” (REUTERS) ning xewirige asaslan'ghanda, burun mu'awin pirézidéntliq wezipisini ötigen we 1-aydiki saylamda utup chiqqan ley chingdé 20-may küni teywenning yéngi pirézidénti süpitide qesem bérip sey yingwéndin hoquqni ötküzüwalghan.

Yéngi pirézidént ley chingdé xitayni teywen'ge tehdit sélishni toxtitishqa we teywende mewjut bolghan démokratiyeni qobul qilishqa chaqirghan. Xitayning herbiy tajawuzchiliqi tehditi yéqinqi bir qanche yilda da'imliq ishqa aylinip, teywenliklerning toqunush endishisini qozghighanliqi melum. Ley chingdé ish bashlash murasimida qilghan sözide buni “Yershari tinchliqi we muqimliqidiki eng chong istratégiyelik qiyinchiliq” dep atighan. Ley chingdé yene teywenning resmiy ismi bolghan xitay jumhuriyiti bilen xitay xelq jumhuriyitining “Bir-biri bilen baghlinishining yoqluqi” ni qayta-qayta tekitligen. Ley chingdé nishanining musteqilliq ikenlikini jakarlighan.

Xitay tashqi ishlar ministiri wang yi seyshenbe küni teywenning yéngidin wezipige olturghan pirézidénti ley chingdéni “Nomussiz” dep atighan. Wang yi shangxey hemkarliq teshkilatining qazaqistanda ötküzülgen tashqi ishlar ministirliri yighinida söz qilip, teywenning xitay üchün “Eng yadroluq mesile” ikenlikini, musteqilliq pa'aliyetlirining teywen boghuzidiki tinchliqni buzghuchi eng muhim amili ikenlikini tekitligen. Aldinqi hepte xitayning teywen ishliri ishxanisimu “Teywen musteqilliqi” témisidiki bölgünchilik pa'aliyetlerge we tashqi küchlerning arilishishigha qarshi turidighanliqini ley chingdéning tinch tereqqiyat bilen qarshilishishning birini tallishi kéreklikini otturigha qoyghan

Amérikadiki weziyet analizchisi gordon chang (Gordon G. Chang) Ependi xitay tashqi ishlar ministiri wang yi we xitayning teywen ishliri ishxanisining ley chingdé heqqide qilghan sözlirige jiddiy inkas qayturup mundaq dédi:

“Démokratik tereqqiyat partiyesi teywen alliqachan musteqil dölet dep qaraydu. Shunga uning (wiliyam ley) démekchi bolghini teywenning igilik hoquqqa ige ikenlikini körsitidu. Emeliyette teywendiki nurghun kishiler buninggha yeni teywen alliqachan musteqil dölet dégen pikirge qoshulidu. Néme üchün xitay hökümiti teywenni musteqilliqni qoghlishiwatidu deydu uni bilmeymen. Menche teywen musteqil bir dölet. Chünki teywende igilik hoquqluq dölette bar bolushqa tégishlik barliq süpetliri bar. Eger biz montéwidéyo ehdinamisi (The Montevideo Convention) ge qaraydighan bolsaq, bu ehdinamide belgilen'gen bir dölette bolushqa tégishlik süpet we alahidilikning hemmisini teywende barliqini köreleymiz. Qarimaqqa béyjing teywenni qarshilishishqa mejburlawatqandek qilidu. Shunga teywenning buningdin saqlinalaydighan amali yoq. Méning démekchi bolghinim, teywen urush qilishni xalimaydu. Ular peqet tinch yashashni xalaydu. Emma xitayning teywen bilen tinchliq ichide yashash niyiti yoq”.

Türkiye hajettepe uniwérsitéti tarix fakultétining dotsénti, doktor erkin ekrem ley chingdéni teywenning musteqilliqini teshebbus qilghanliqi we xitay jumhuriyiti yeni teywen bilen xitay xelq jumhuriyitining “Bir-biri bilen baghlinishliqining yoqluqini” tekitligenliki üchün xitay hökümiti ley chingdéni izchil “Bölgünchi” we “Awarichiliq térighuchi” dep qarap kelgenlikini ilgiri sürdi.

“Shinxu'a tori” gha asaslan'ghanda, xitay hökümiti ley chingdéni resmiy ish bashlash künide musteqilliqini teshebbus qilidighan “Xeterlik signal” berdi we teywenning musteqilliqini ochuq-ashkara teshwiq qildi dep uni qattiq eyibligen. Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi wang wénbin 20-may küni béyjingda ötküzülgen qerellik muxbirlarni kütüwélish yighinida mundaq dégen: “Teywenning musteqilliqi xalta kochigha oxshaydu. Yeni bu mumkin emes. Meyli qandaq teshwiq qilsun yaki bahanilerni otturigha quyushidin qet'iynezer, teywenning musteqilliqi emelge ashmaydu, meghlup bolidu”.

Amérikaning pénsilwaniye ishtat uniwérsitéti sherqiy asiya tetqiqati institutining sabiq piroféssori, amérika tashqi ishlar ministirliqining sabiq emeldari wilyam daykir (William Duiker) teywenning yéngi pirézidénti ley chingdéning musteqilliq teshebbusi, xitayning inkasi we teywen we xitay munasiwiti heqqide söz qilip mundaq dédi:

“Menche xitay hökümitining wiliyam leyni teywenning musteqilliqi toghrisida ‛xeterlik signal‚ berdi déyishi ejeblinerlik emes. Hazirghiche xitayning köp bayanatchiliri wilyam leyning éytqanlirini xeterlik signal dep inkas qildi. Wiliyam ley ish bashlash murasimida qilghan sözide axirqi nishanimiz teywen musteqilliqini qulgha keltürüsh dédi. Xitay hökümiti buni ‛xeterlik signal‚ dep inkas bildürdi. Sirttin közetküchi nuqtisidin qilip éytqanda, wiliyam leyning sözliri we xitayning inkasigha qarap teywen we xitay munasiwitide bir özgirish bolmaydu déyishke bolidu. Xitay dawamliq teywen'ge bésim qilidighan bolghachqa teywenning xitay bilen munasiwitining yaxshilinishi heqqide bir sharet yoq déyishke bolidu”.

Aqsarayning sabiq iqtisad meslihetchisi brayin dis we amérika tashqi ishlar ministirliqining sabiq emeldari richard armtaj, yawropa ittipaqidin shuningdek yene en'gliye, yaponiye we jenubi koréye qatarliq döletlerdin kelgen bir qisim méhmanlar teywen pirézidéntining wezipige olturush murasimigha qatnashqan.

Amérika tashqi ishlar ministiri antoniy bilinkén bayanat élan qilip, ley chingdéning wezipige olturghanliqini tebrikligen. U amérikaning teywen bilen bilen hemkarlishishni ümid qilidighanliqini éytip mundaq dégen: “Ortaq menpe'etimiz we qimmet qarishimizni ilgiri sürüp, uzun yilliq resmiy bolmighan munasiwitimizni chongqurlashturup, teywen boghuzining tinchliqi we muqimliqini qoghdaymiz”.

Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi wang wénbin bilinkén'gha inkas qayturup bilinkénning sözi “Bir xitay pirinsipigha éghir xilapliq qilghanliq”, “Bu, bölgünchi küchlerge xata signal béridu” dégen.

Gerche amérikaning teywen bilen resmiy munasiwiti bolmisimu, emma amérika teywenni xelq'arada eng muhim qollighuchi we qoral bilen teminligüchi dölet bolup, aldinqi ayda amérika teywen'ge 8 milyard dollardin artuq qimmettiki herbiy yardemni testiqlighan. Xitay soda ministirliqi amérikaning teywen'ge qoral sétishi sewebidin bo'in qatarliq üch amérika shirkitige jaza yürgüzgenlikini élan qilghanidi. Lékin amérika xitayning eyibleshliri we mundaq jaza yürgüzüshlirige pisent qilghini yoq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.