Uyghur musapirlar: waqit uzarghanséri bizni jismaniy we rohiy késellikler chirmimaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2020-07-14
Élxet
Pikir
Share
Print
109 Uyghurni taylandtin xitaygha élip mangghan körünüsh. 2015-Yili 9-iyul.
109 Uyghurni taylandtin xitaygha élip mangghan körünüsh. 2015-Yili 9-iyul.
CCTV

Xitay hökümitining Uyghurlar üstidin diniy we siyasiy basturushi kücheytilgen bir mezgilde, jénini élip qéchishqa mejbur bolghan 300 din artuq Uyghur 2014-yili martta tayland arqiliq malayshiyagha ötüp ketmekchi bolghanda, tayland saqchilirining qoligha chüshüp qalghanidi. Eyni chaghda bu musapirlar ichidiki 170 tin artuq bala we ayal türkiye hökümitining himayisige ériship, tayland ularni türkiyege ötküzüp bergenidi. Lékin, aridin bir hepte ötmeyla, yeni 2015-yili, 8-iyul küni tayland da'iriliri xitayning bésimigha bash égip, 109 neper Uyghurni bashlirigha qara xalta kiydürülgen, qolliri kishenlen'gen halda bankok herbiy ayrodromi arqiliq xitaygha qayturuwetkenidi.

Taylandtiki Uyghur musapirlarning paji'esi buning bilen tügimidi. Hazirqi hazirqi zaman Uyghur tarixidiki mezkur échinishliq weqege 5 yil tolghan künde yenila 54 neper Uyghur musapir taylandning oxshimighan jayliridiki türme we musapirlar lagérlirida erkinliktin mehrum we teqdirining qandaq bolidighanliqi téxi éniq bolmighan halda turmaqta.

Taylandta hazirmu teqezzaliq bilen erkinlikni kütüp kéliwatqan Uyghur musapirlar, özlirige oxshash taylandta tutulup qélip xitaygha qayturulghan Uyghurlarni yad étish bilen teng dunyaning bu paji'ening özliri üstidin qaytilanmasliqining aldini élishini muraji'et qilghan.

Aldinqi hepte radiyomiz we bir qisim ijtima'iy alaqe wasitiliride tarqitilghan bu muraji'ette ular dunyaning herqaysi jaylirida yashawatqan muhajirettiki Uyghur qérindashlargha özlirining erkinlikke érishishi üchün yardem qilishni xitab qilghan. Ular yene özlirining mehbusluq hayatigha aldining 8 yil, keynining 6 yildin ashqanliqini, bu jeryanda türlük jismaniy jaza, ach qoyulush, késellirini dawalitalmasliqtek heddidin ashqan nachar mu'amililerge uchrap téni ajizlap ketkenliki, normal ademdek yashash imkaniyiti yoq weziyetning uzun dawamlishishi bezi Uyghurlarda jimighurluq, chüshkünlishish qatarliq rohiy we psixikiliq mesililerni keltürüp chiqiriwatqanliqi hetta bezilerning ölüwélishqimu urun'ghanliqidek échinishliq ehwalliridin melumat bergen.

Radiyomizgha taylandtiki melum musapirlar lagéridin bu heqte awazliq uchur ewetken bir Uyghur nahayiti qisqa, emma jiddiy halda mundaq söz qaldurghan iken:

Özlirining nijatliqqa bolghan telpünüshi, imanining küchi bilenla tirik turuwatqanliqini tekitligen bu Uyghur musapirning bildürüshiche bezi insanperwer türme gundipayliri bu Uyghurlarning eng kona mehbuslar bolup qalghanliqi we ipadisining izchil yaxshi bolup kéliwatqanliqi yüzisidin, bezide ularning téléfon ishlitishige anche-munche yol qoyghan. Ular ene shu pursettin paydilinip, tashqi dunyagha özlirining nidasini anglitish pursitige ige bolghan, emma bashqa chaghlarda ulargha téléfon urushqimu ruxset qilinmaydiken.

Amérikaning paytexti washin'gton shehirige jaylashqan "Uyghur kishilik hoquq qurulushi" 20-iyun küni "Dunya musapirlar küni" munasiwiti bilen bayanat élan qilip, taylandta tutup turuluwatqan Uyghur musapirlarni xitaygha qayturup bérishning xelq'ara musapirlar qanunigha xilap ikenlikini tekitlidi, shundaqla tayland da'irilirini Uyghur musapirlirini bixeter bolghan üchinchi bir döletke jaylashturushqa chaqirghanidi.

Uyghur musapirlarning rohiy we jismaniy müshkülatlargha duch kéliwatqanliqi xelq'ara jama'etning diqqitini qozghimaqta. Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati mes'uli ömer qanat ependi taylandtiki 50 nechche Uyghur musapirgha alaqidar mesilini dawamliq türde mezkur teshkilat we barliq Uyghur teshkilatlirining eng muhim hel qilishqa tégishlik mesile süpitide tutup kéliwatqan bolsimu biraq netije chiqmaywatqanliqini, ularni üchinchi bir dölette panahlinishqa yol échishning jiddiy küntertipke kélishi lazimliqini tekitlidi.

Xitay da'iriliri aldinqi qétim xelq'ara jem'iyetning küchlük eyibleshlirige qarimastin 109 Uyghurni taylandtin mejburiy xitaygha qayturup ketkendin buyan bu kishilerning kéyinki teqdiri qandaq bolghanliqi heqqide asasen uchur yoq. Uningdin bashqa, shu waqittiki taylandta tutulghan musapir Uyghurlar arisida Uyghur ayallar we balilarmu bar idi. Gerche ularning köp qismi türkiyening himayiside türkiyege élip kélin'gen bolsimu, shundin buyan a'ilisi parchilinip erliridin juda halda, türlük iqtisadiy we rohiy bésimlar astida turmush kechürüwatqanliqi melum.

Shundaqtimu atisiz balilirini qatargha qétish yolida turmush helekchilikidin bashqa toxtimay erlirige adalet izdep kéliwatqan bu musapir Uyghur ayalliridin biri ismini ashkarilimasliq sherti bilen ziyaritimizni qobul qilip, dawamliq zulum chékiwatqan éri, yeni tirik yétim balilirining dadisining, bolupmu hazirqidek ötkür yuqum waqtida hayati bixeterliki yaki amanliqigha képillik qilishtin bashqini oyliyalmaywatqanliqini, qurbi yetken insan we teshkilatlarning ularni köz yéshidin qutulup normal a'ile hayatida yashashqa ige qilishqa küch chiqirishini ümid qilidighanliqini bildürdi.

Melum bolushiche, bu Uyghur ayal 2015-yili iyulda tayland hökümiti türkiyege ötküzüp bergen 173 Uyghur bilen birge kelgen bolup, eyni chaghda bularning bir qismining erliri taylandta türmide qélip qalghan iken.

Toluq bet