Kishilik hoquq organliri: "Taylanttiki Uyghurlarni untup qalmiduq, untuldurmaymiz!"

Muxbirimiz gülchéhre
2020-02-28
Share
uyghur-musapir-tayland-turkiye.jpg Türkiye taylandtiki musapirlar lagéridin qutulduruwalghan Uyghur musapir balilar. 2015-Yili iyul, istanbul.
RFA/Erkin Tarim

Taylandning 5 oxshimighan musapirlar lagérida turuwatqan Uyghurlarning muraji'etnamisidin bu Uyghurlarning 7 yildin buyan nachar shara'itilarda qanchilik éghir künlerni béshidin kechürüp kéliwatqanliqidin bashqa rohiy jehettinmu chongqur iztirap chékip ümidsizlikke patqanliqi melum bolghanidi.

Ularning radiyomizgha yetküzgen uchurliridin ötken ayning bashlirida taylandning mukdaxan ölkisige qarashliq mu'ang rayonidiki musapirlar qamaqxanisidin 7 neper Uyghur musapirning qéchishqa urunup tutulup qélishi bilen tayland da'irilirining her qaysi qamaqxanilardiki Uyghurlargha qarita tekshürüshni kücheytkenliki we ularni jiddiy tarqaqlashturuwatqanliqini melum boldi. 

Erkinliktin mehrum, tamaq, yataq we dawalinish shara'itliri intayin nachar bolghan qiyinchiliqlarda turushqa mejburlan'ghan bu Uyghurlardin alghan uchurlirimizgha qarighanda, ularni téximu jiddiy endishige salghini bolsa, yéqinqi aylardin buyan salametlik tekshürgüchiler dégen namda turqidin xitayliqi bilinip turidighan gumanliq kishilerning bu musapir Uyghurlar turuwatqan lagérlargha kélip mexsus ularning shölgey we qan ewrishkilirini élip ketkenlikidur. Ular, bu tekshürgüchilerni xitaylar dep guman qilghan.

Ular, 2015-yili 100 din artuq Uyghurni xelq'ara jem'iyetning agahlandurushigha qarimay xitaygha qayturup bergen tayland hökümiti emdi bu bahanide biznimu qayturup bérermu dégen endishiler ichide qayta muraji'etname élan qilip, kishilik hoquq teshkilatliri we taratqulardin jiddiy yardem sorighan.

Biz merkizi washin'gtondiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining taylandtiki Uyghurlarning muraji'itige qarita inkasini igilesh üchün téléfon qilghinimizda, téléfonni alghan programma mes'ulliridin zubeyre xanim mezkur muraji'ettin xewiri barliqini bildürdi. U, dunyaning diqqiti korona wirusi tehditige munasiwetlik mesililergila merkezliship qéliwatqan bir peytte, taylandqa 7 yildin buyan qapsilip, qiyinchiliqlarda qalghan Uyghurlarning bu xéti nahayiti toghra bir waqitta élan qilindi dep qaraydighanliqini bildürdi. Zubeyre xanim öz teshkilati we barliq kishilik hoquq teshkilatliri hem démokratik ellerning Uyghur bolghanliqi üchünla bu xil xeter we bésim astida qalghan Uyghurlarni qutquzush mes'uliyiti barliqini eskertti:

Biz, 2014-yilidin buyan sherqiy jenubiy asiya döletlirige her türlük yollar we sewebler bilen bérip qalghan Uyghur musapirliri mesilisige izchil köngül bölüp kéliwatqan xelq'araliq kishilik hoquq teshkilatliridin biri kishilik hoquqni közitip teshkilatining asiya ishliri diréktori sofi richardson xanimni ziyaret qilduq. Biz, uningdin taylandtiki Uyghurlarning endishisi we weziyitidin xewiri bar-yoqlighini soriduq. 

Sofi richardson xanim mundaq dédi: "Teshkilatimizning tayland tarmiqida mexsus mushu Uyghur musapirlar mesilisi üstide xizmet qiliwatqan ikki neper xadimimiz bar, ulardin ikki hepte awwal taylandtiki Uyghurlarning weziyitige a'it bir qisim ijabiy melumatlar tapshurup alghan idim, siz dewatqan yéngi uchurlardin xewirim yoq, lékin xadimlirimizning xewiri bolushi kérek dep oylaymen. Tayland bir tereptin xitayning bésimigha boy bermey ularni xitaygha qayturmighan bolsimu yene bir tereptin oxshashla amérikaning bésimighimu boy bermey ularni erkinlikke chiqirip bermey kelmekte. Biz bolsaq korona wirusi seweblik diqqet chéchilghan bir weziyettin paydilinip, mesilini bashqa yönilishke burash arqiliq ulargha yardem qilish yollirini izdimekte iduq. Bu ish nege bardi éniq bilmeymen".

Muxbir: "Undaqta taylandning bundaq bir weziyette Uyghurlarni xitaygha qayturuwétishimu mumkinmu ?"

Sofi richardson: "Mumkin, lékin bizning jiddiy signalimiz ularning bu yolni tallisa bash aghriqi bolidighanliqi heqqide agahlandurush bolup, bu ularni xitaygha qayturush xiyalidin waz kechküzüshi mumkin. Meyli shara'itliri nachar bolsimu hazirche taylandtiki musapirlar lagérlirida turush hazir bu Uyghurlar üchün shinjanggha qayturulushtin ela."

Muxbir: "Undaqta dunya jama'etchiliki ularning xitaygha qayturulmasliqi üchün néme qilalaydu ?"

Sofi richardson: "Héchkim Uyghurlarni xitaygha mejburiy qayturmasliqi kérek, hazirqi shara'itta her qandaq ademning xitaygha qayturulushi intayin xeterlik, ularning hayati tehditke uchraydu. Shundaqla bu xelq'araliq qanunlargha xilapliq qilmish, taylandning bu mesilide zor tarixiy xataliqliri bar. Uyghurlarni qayturmasliq üchün ulargha qarita siyasiy bésim ishlitish muhim nuqta, bu jehette teshkilatimiz tayland hökümitige yaq déyeleydighan qanallarni achqan. Omumlashturup éytqanda, biz bu mesilidin diqqitimizni üzmeymiz, lékin tayland da'irilirining bu musapir Uyghurlarni tarqaqlashturuwatqanliqi gumanliq bir ehwal, buning bilen ularning ehwalini igilep turushimiz riqabetke uchraydu. Bu melumatlar nahayiti muhim melumatlar iken. Emdi qandaq qilip bular üstide özgirish yasash yolini izdeymiz. Endishe qilmanglar, biz tayland qamaqxanilirida turuwatqan bu Uyghurlarni untup qalmiduq." 

Bir qanche yillar awwal dunya Uyghur qurultiyi Uyghur kishilik hoquq qurulushi bilen birliship mexsus taylandtiki Uyghur musapirlar mesilini hel qilish komitéti teshkilligenidi. Musapir Uyghurlar mesilisige yéqindin ariliship kéliwatqan Uyghur kishilik hoquq qurulushining diréktori ömer qanat ependining bildürüshige qarighanda mezkur komitét bu yilning béshida taylandqa wekil ewetken we bu musapir Uyghurlarning beziliri bilenmu uchriship melumatlar alghan. 

Ömer qanat ependi özining taylandtiki Uyghur musapirlirining muraji'itide déyilgen ehwallar we ularning yéqinqi weziyiti heqqidimu xewiri barliqini hemde ularning ehwalliri heqqide amérika tashqi ishlar ministirliqi da'irilirige mexsus doklat sun'ghanliqni bayan qildi. 

Ömer qanat ependi yighinchaqlap: "Taylandtiki Uyghurlar mesilisini untup qalghinimiz yoq, qachaniki amérika hökümet da'iriliri bilen körüshüshke barsaq otturigha qoyup kéliwatimiz. Amérika hökümitimu ularning mesilisini hel qilish üstide ishlewatidu." dédi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet