Йирақ қирларда ечиливатқан "тәңритағ ғунчилири"

Мухбиримиз нуриман
2021-02-24
Share
Йирақ қирларда ечиливатқан Дуняниң һәр қайси җайлиридики уйғурлар өзлири яшаватқан дөләтләрдә уйғур ана тил мәктәплирини күчәп тәрәққий қилдурмақта.
Photo: RFA

Балилар маарипи тәтқиқатчилири балиларни бир аилиниң хушаллиқи, аилә нәслиниң давами вә ата-аниларниң кәлгүси үчүн яққан үмид чириғи, дәп қарайду. Балилар өзлири тәвә болған милләтниң, дуняниң келәчики. Балилар һәққидә узундин узун қәсидә-қошақларни йезиш мумкин. Қисқиси балилар тарихни давамлаштурғучилардур.

Дуняниң һәр қайси җайлирида яшаватқан уйғурлар өзлири туруватқан дөләтләрдә ана тил мәктәплирини күчәп тәрәққий қилдуруватқан болуп, мәвҗутлуқини сақлап қелиш үмидини өз юртидин йирақта чоң болуватқан пәрзәнтлиригә, әвладлириға бағлимақтикән.

Муһаҗирәттики уйғурлар бирқәдәр көп топлишип олтурақлашқан дөләтләрниң бири түркийәдики уйғурларниң мәвҗутлуқини сақлап қилишта көрситиватқан тиришчанлиқлирини мисал қилип ейтсақ, уйғур тилида башланғуч, оттура вә толуқ оттура мәктәп сәвийәсидики қанунлуқ дәрсханилар қурулған. Уйғурчә китабларни бесип тарқиталайдиған қанунлуқ нәшриятлар ишқа кириштүрүлгән. Халисанә тәшкилләнгән зиялийлар уйғур тилида балилар үчүн мәхсус "төтқулақ" пәсиллик балилар журнили, "уйғур хәлқ чөчәклири" қатарлиқ балилар китаблирини бесип тарқатқан. Дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғур ана тил мәктәплири ана тил мәктәплиридә оқуватқан балиларни асас қилған торда уйғур тилида нутуқ сөзләш мусабиқилири уюштурулған. Ана тил мәктәптә оқуватқан балилар өзлири мәсул болуп уйғур тилида тор гезитлири ишлигән. Иҗтимаий таратқуларда қурулған медиялар уйғур тилида мәхсус балилар программилири ишләп тарқатқан.

2020-Йили авғустта әвлад гурупписи, ташалма ана тил дәрсханиси вә айхан маарипи қатарлиқларниң һәмкарлиқида рәсмий қурулғанлиқини елан қилған "уйғур ана тил тор мәктипи" муһаҗирәттики уйғурларға тонушлуқ болуп, бу мәктәп ана тил оқутушиниң заман-макан чәклимисини бөсүп өтүп аилә ана тил маарипиниң системилишиши вә һәр қайси җайлардики уйғур балилириниң бир-бири билән достлуқ орнитиши үчүн наһайити яхши бир сәһнә һазирлиған.

Балилар устазларниң, ата-аниларниң үмидини йәрдә қоймиған. "уйғـур анـа тиـл тـор мәктипـи" 4-йиллиـқ әдәбийـат сـинип оқуғучилиـри 2021-йили 21-феврал "дуня ана тил күни" дә "учқун" намида бир тор гезити чиқарған. Йетәкчи оқутқучиси муйәссәр абдуләһ ханимниң билдүрүшичә, балилар дәрстә от йүрәк шаир лутпулла мутәллипниң һаяти билән тонушуп чиққан вә униң кечик вақитлиридин башлапла оттәк өткән һаятидин илһам алған. Худди лутпулла мутәллипкә охшаш "там гезити" чиқиришни қарар қилишқан. Мәзкур гезитниң он нәччә яшлиқ гезит мәсули вә тәһрирлириниң етишичә, әйни вақиттики шـаирниң достлири билән қурғـан "шәқий түркистан яш учқунـлар иттипақи" ға варислиқ қилиш мәқситидә гезиткә "учқун" дәп сим қойған.

"учқун" гезити муқависини қошмиғанда җәмий төт бәт болуп, тунҗи санида лутпулла мутәллипниң һаяти вә әсәрлири қисқичә тонуштурулған. Муқависиға мәрһум шаир лутпулла мутәллипниң "учқундин янғин чиқар" дегән сөзи бесилған.

Уйғурлар түркий қовмлар ичидә тунҗи болуп ислам динини қобул қилған топлуқ болуш сүпити билән қараханийлар дәвридин башлап миң йиллардин бери ислам диниға етиқад қилип кәлгән. Узун тарих җәрянида уйғурларниң миллий кимлики билән диний кимлики бир-бирсигә юғурулуп кәткән. Нөвәттә уйғурлар милли вә диний кимлики хитай һакимийити тәрипидин тарихтики әң еғир бастурушқа учримақта.

2011-Йилидин башлап "ــәвлад гурупписи" намида иш башлиған "фараби тәлим-тәрбийә, мәдәнийـәт вә илмий тәтқиқат җәмийити" уйғурларниң миллий вә диний кимликини сақлаш үчүн диний тәлим-тәрбийә җәһәттики бошлуқларни толдурушқа тиришиватқан муһаҗирәттики җәмийәтләрниң бири икән. Мәзкур җәмийәт мәсули атавулла һаҗимниң билдүрүшичә уйғур тилида дини билимләрни өгитиш мәқситидә "әвлад нәшрияти" сүрәтлик, пәсиллик "сийрәт өсмүрләр журнили" ни бесип тарқитидиған болуп, пәйғәмбәрләр вә саһабиләр тарихи, диний шеир, диний һекайә, тепишмақ, рәсим қатарлиқ сәһипилири билән биллә уйғурларниң вәтинидики мәшһур мәсчитләр, даңлиқ өлималар вә қәдимий җайлар тонуштурулидикән. Бу журнал уйғурчә диний әсәрләр саһәсидики тунҗи өсмүрләр журнили болــуп, бу журналға муштәри болған 20дин артуқ дөләттики уйғурларға йәткүзүп берилидикән.

Ана тил өгитиш асасидики иҗтимаий пәнләр, диний билимләрдин башқа тәбии пәндә оқуватқан уйғур яшлири бирликтә тәбиий пән билимлиригә мунасивәтлик системилиқ тор оқутуш программилирини йолға қойған болуп. UyghurСөзигә тәбиий пән (Science), инженерлиқ (Engineering), технологийә (Technology) вә математика (Math) сөзлириниң баш һәрплириниң қисқартилмисиниң қошулушидин түзүлгән UyghurSTEM дегән намдики фәйсбук, ютиюб қанили арқилиқ балиларни асас қилған һалда математика, компютер программа билимлири һәққидики дәрсләр қәрәллик елан қилинип туридикән.

Ата-аниларниң, оқутқучиларниң, халисанә әҗир қиливатқанларниң юқириқидәк үзлүксиз, бошашмай көрсәткән тиришчанлиқлири нәтиҗисидә чәтәлдә туғулуп чоң болған балилар сап уйғур тилида раван сөзлийәләйдиған, имла қаидиси бойичә тоғра язалайдиған болған. Ата-аниларниң ейтишичә көпинчә әһвалда балиларниң уйғурчә параңлишип биллә ойнайдиған достлири болмиғачқа өгәнгәнлирини тизла унтуп қалидикән. Шуңа улар балилириға ютиюб қанили ечип бәргән вә балилирини уйғурчә шеир, һекайә оқуп видийо ишләшкә илһамландурған. Бу арқилиқ дуняниң һәрқайси җайлирида яшаватқан уйғур балилар бир-биригә мәдәт беришип, мәвһум дуняда өзлириниң уйғурчә яшайдиған балилар дунясини яратқан.

Иҗтимаий таратқулардики инкасларға қариғанда, 21-феврал "дуня ана тил күни" дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғур балилириниң "дуня ана тил күни" ни ана тили болған уйғур тилида раван, җанлиқ тәбриклиши муһаҗирәттики уйғурларға ишәнч, үмид беғишлиған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт