Анализчилар 11‏-сентәбир вәқәсиниң уйғурларға көрсәткән тәсири һәққидә тохталди

11‏-Сентәбир вәқәсиниң 10 йиллиқи мунасивити билән чәтәлдики бәзи уйғур вә хитай анализчилири мәзкур вәқәниң уйғурларға қандақ тәсир көрсәткәнлики һәққидә тохталди.
Мухбиримиз әркин
2011.09.07
dunya-sod-merkizi-koyuwatqan-korunush-305.jpg Дуня сода мәркизиниң көйүватқан көрүнүши. 2001-Йили 11-сентәбир, ню йорк.
AFP

Хитай һөкүмити 11‏‏-сентәбир террорлуқ һуҗуми йүз берип бир қанчә һәптидин кейин, америкиниң йәр шари террорлуққа қарши урушини қоллайдиғанлиқини елан қилип, хитайни йәр шари террорлуқ һәрикитиниң зиянкәшликигә учриған дөләт дәп җакарлиған. Шәрқий түркистан мустәқиллиқ һәрикити хәлқара террорчилиқниң бир қисми, дәп елан қилинған иди. Хитай һөкүмити шуниңдин буян өзиниң террорлуққа қарши турушни асас қилған бастуруш сияситини изчил йолға қоюп кәлди. Гәрчә 11‏-сентәбир вәқәси хитайниң уйғурларни илгириләп контрол қилишиға бәзи пурсәтләрни яритип бәргән болсиму, бирақ хитайниң сиясити йәнә шәрқий түркистан мәсилисиниң хәлқаралишишини алға сүрүп, уйғурларниң кимлик вә наразилиқ һәрикәтлириниң күчийишигә түрткә болған. Бу мунасивәт билән америка, қазақистан вә түркийә қатарлиқ әлләрдә яшайдиған бәзи уйғур вә хитай мутәхәссис вә анализчилар зияритимизни қобул қилип, 11‏-сентәбир вәқәси вә буниң уйғурларға қандақ тәсир көрсәткәнликигә даир бәзи мәсилиләр һәққидики қарашлирини баян қилди.

“11-сентәбир вәқәси америка үчүн наһайити чоң бир вәқә. Америкиниң буниңға нисбәтән җавабиму наһайити шиддәтлик болди. Бирақ бу хәлқара вәзийәткә наһайити зор еғиқчилиқ вә қийинчилиқларни елип кәлди. Әмди уйғурларға кәлсәк, ойлаймәнки, америкиниң террорлуққа қарши күриши җәрянида хитай буниңдин маһирлиқ билән пайдилинип, аддий вә қануни даиридики уйғур миллий азадлиқ һәрикитигә қаттиқ зәрбә беришни уюштурди. Хитайға яхши пурсәт келип қалди, бизниң аддий вә қануни тинчлиқ һәрикитимизгә күчлүк тосалғу пәйда қилди.”

Дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси, қазақистанда яшайдиған уйғур сиясий паалийәтчиси қәһриман ғоҗамбәрди әпәнди, хитайниң йәнә б д т ниң террорлуққа бәргән тәбирини бурмилап, уни өзиниң сиясий мәнпәәти вә еһтияҗиға асасән чүшәндүргәнликини вә башқиларға шу пети қобул қилдурмақчи болғанлиқини билдүрди. Қәһриман ғоҗамбәрди, хитайниң террорлуқ уқумини муҗимәлләштүрүп, террорлуқ билән диний паалийәтләр вә сиясий өктичилик һәрикәтлириниң чәк-чегрисини тамамән арилаштурувәткәнликини илгири сүрди.

У мундақ дәйду: “2001-йилдин кейин пүткүл дуняға адәттики наразилиқ һәрикәтлири болсун, өз һоқуқи яки тинч кишилик һоқуқ һәрикәтлири болсун, һәммисини терролуққа бағлап бастуруватиду. Мәсилән, хотәндә болған вәқә яки қәшқәрдә йүз бәргән вәқәләр террорлуққа йеқинму йолимайдиған вәқәләр. Лекин, хитай даирилири бәрибир уни террорлуқ дәп елан қилип, наһайити шәпқәтсизлик вә қаттиқ қоллуқни, һечқандақ дөләттә йоқ қоралларни қоллинип ишлитиватиду. Әсли һәрқандақ бир вәқәниң вә нәрсиниң нәзәрийиви болсиму, мәлум чәк-чегриси болиду. Униң уқуминиң чүшәнчилири бар. Б д т ниң террорлуққа бәргән ениқлимиси бар. Бирақ хитай һәммини арилаштуруп, тич намайишларниму, өзиниң һәқ-һоқуқи вә қанунсизлиққа қарши һәрикәтләрниму, омумән һәммә нәрсини бир йәргә йиғип, террорлуқ дәп әтәй қалаймиқанлаштуруватиду.”

Америкида яшайдиған бәзи өктичи хитай зиялийлар бейҗиң һөкүмитиниң “11‏-сентәбир вәқәси” ни баһанә қилип, уйғур елидә террорлуққа қарши туруш һәрикитиниң даирисини кеңәйтивәткәнлики, мәзкур вәқәни уйғурларға зәрбә беридиған бир пурсәткә айландурувалғанлиқида қәһриман ғоҗамбәрди билән пикирдаш. Хитай өктичилириниң америкида нәшр қилинидиған әң чоң нәшрият әпкари “бейҗиң баһари” журнилиниң баш муһәрири ху пиң әпәнди “өткән 10 йил мабәйнидә биз шуни нәрсини ениқ көрдуқ. Җуңго компартийиси террорлуққа қарши турушни еғир дәриҗидә кеңәйтип, террорлуқ билән һечқандақ алақиси болмиған ишларни террорлуққа бағливалди. Әмәлийәттә бу шинҗаңдики аз санлиқ милләтләрни қанундин һалқиған техиму қаттиқ васитиләр билән бастурушниң баһаниси болуп қалди. Йеқинқи йиллардин бери шинҗаңда йүз бәргән нурғун вәқәләр бу нуқтини наһайити ениқ испатлайду,” дәп көрсәтти.

Лекин, ху пиң әпәнди хитай һөкүмитиниң чекидин ашқан васитиләрни қоллинип, уйғурларни бастуралайдиғанлиқини ойлиған болсиму, бирақ нәтиҗә униң күткән йеридин чиқмиғанлиқини билдүрди. У хитайниң сиясити уйғурларниң шиддәтлик наразилиқини қозғап, уйғурлардики қаршилиқни илгириләп күчәйтивәткәнликини илгири сүриду. Ху пиң мундақ дәйду: “чүнки у чекидин ашқан васитиләрни қоллинип, шинҗаңдики аз санлиқ милләтләрниң қаршилиқини бастурушни ишқа ашуралайдиғанлиқини ойлиған иди. Бу нуқтидин ейтқанда компартийә һөкүмитиниң зораванлиқи вә вәһшилики шундақла қанун-түзүмләрдин һалқиған қилмиши әмәлийәттә йәрлик уйғурларниң күчлүк наразилиқи вә қаршилиқини қозғап, шинҗаң мәсилисини илгириләп еғирлаштурувәтти. У өзиниң көзлигән мәқситигә йитәлмиди.Әмәлийәттә униң қилмиши техиму кәң көләмлик наразилиқ вә қаршилиққа учриди.”

Түркийә истратегийилик чүшәнчиләр тәтқиқат мәркизиниң мутәхәссиси әркин әкрәм, хитайниң “11‏-сентәбир вәқәси” дин кейин йолға қойған уйғурларни бастуруш сиясити узун муддәттин алғанда униң дунядики сүпәр дөләт болуш хиялиға зиянлиқ икәнликини билдүрди.

“хитай шәрқий түркистандики сияситини өзгәртиши лазим. Әгәрдә өзгәртмисә хитайниң кәлгүсидә чоң дөләт болушиға зиян қилиду. Чүнки хитай йүксилиши вә йүксилиш билән биргә әтрапиға ечилиши керәк. Әгәр буниң сәвәбини иқтисади десәк, униң иқтисадини тәрәққий қилдуруш үчүн хам маддиға еһтияҗи чүшиду. У еһтияҗ болған хам мадда явроасия вә түркийигә қәдәр болған арилиқтики районда. Шәрқий түркистан тинч болмиса, хитайниң явроасиядин әкелидиған хам маддисиға капаләтлик қилғили болмайду шундақла йәнә хитайниң явроасияни өзиниң базириға айландуруш пиланиму әмәлгә ашмайду. Хитайниң шәрқий түркистанни җәнубий асия вә оттура асияниң мәркизигә айландуруш пилани ишқа ашмайду. Хитай түт әтрапидики қошнилар билән таза яхши әмәс, яхши болған тәқдирдиму гуман билән қарайду. Чүнки униңға таза ишәнч қилалмайду. Шуңа хәлқара вә район характерлик тоқунушларда хитайға зиян салғили болидиған райондур. Әсли шәрқий түркистанға көңүл бөлүш хитай үчүн бир мәҗбурийәт. Әгәр у шәрқий түркистан сияситини өзгәртмәй һазирқидәк давамлаштурувәрсә, уйғурлар хитайға қарши зораванлиқ һәрикәтлирини қиливериду. Чүнки уларниң йоқитип қойидиған һечқандақ нәрсиси йоқ.”

“бейҗиң баһари” журнилидики ху пиң әпәнди, хитай һөкүмити райондики миллий зиддийәтни пәсәйтмәкчи болса, чоқум уйғурларға бәзи һоқуқларни бериши керәкликини илгири сүрди. У “мениң пикримчә, әмәлийәттә буниң сәвәби наһайити аддий. Йәни һөкүмәт аз санлиқ милләт районлирида һәқиқий аптономийини йолға қоюп, аз санлиқ милләтләрниң һоқуқи, диний вә мәдәнийәт әнәнисигә һөрмәт қилиши керәк. Буниң үчүн ноқул иқтисади тәрәққиятни тәкитләш билән чәклинип қалмаслиққа тоғра келиду. Бу, мәсилигә инсанниң кишилик иззәт һөрмити вә униң һоқуқи нуқтисидин қараш керәк дегәнликтур. Бу бизниң у йәрдики хәнзу қериндашлиримиз алаһидә диққәт қилидиған нуқтиларниң бири” дәйду.

Хитай һөкүмитиниң “11‏-сентәбир вәқәси” дин кейин уйғурларни бастуруш һәрикити террорлуққа қарши туруш билән чәклинип қалмиған иди. У “қош тиллиқ” маарип сияситини йолға қоюп, уйғур миллий маарипини хитайлаштурушниң йолини ачқан. Уйғур әмгәк күчлиригә хизмәт тепип беришни баһанә қилип, уйғур йеза яшлирини ичкири өлкиләргә һәйдигән. Аптоном районниң һөкүмәт вә партийә органлиридики уйғур кадирларни сиқип чиқирип, һоқуқниң тамамән хитайларға мәркәзлишишини илгири сүргән шундақла йәнә хитай көчмәнлирини йөткәшни җиддийләштүргән иди.

Әркин әкрәм, хитай хәлқара терролуққа қарши туруш күришини баһанә қилип, юқириқи сиясәтләрни йолға қоюватқан болсиму, бирақ униң вақит өткәнсери хитайға яхши ақивәт елип кәлмәйдиғанлиқини, зор қаршилиқларни кәлтүрүп чиқиридиғанлиқини агаһландурди.

“хитай һазир қисқа вақитта бундақ қиливалдим дегән билән, һечқандақ нәрсиси қалмиған уйғурлар хитайға қарши халиған қаршилиқларни елип баралайду. Узун муддәттин алғанда хитай буниңдин чоң бир нәрсигә еришәлмәйду. Бурун шиң шисәй дәвридиму уйғурларниң қолидики һоқуқини тартивелип, хитайларни йәрләштүргән иди. Лекин бу, ғулҗида инқилаб қозғап, шәрқий түркистан җумһурийити қурулди. Хитай манҗурийә қолдин кетип қалмисун, дәп моңғулийини беришкә мәҗбур болди. Әң муһими җяң җиши ағдурулуп, шәншидики коммунистларниң һакимийәтни тартивелишиға сәвәб болди. Йәни демәкчимәнки, уйғурларни қийин әһвалға ташлап қойса, бу йәрдики бир исянниң уруқини терип қойған болиду. Хитай қисқа вақитта нурғун ишларни қиливалғандәк көрүниду. Һазир уйғурға қилған бесим кәлгүсидә қалаймиқан бир реаксийигә сәвәб болиду. У чағда хитайниң шәрқий түркистандики нопусиға тайинип уйғурларни контрол қилалайдиғанлиқиға гуман билән қараймән.”

Лекин “бейҗиң баһари” журнилидики ху пиң әпәнди, бейҗиң һөкүмитиниң “5‏-июл вәқәси” дин кейинму өзиниң ваң лечүән дәвридики хаталиқлиридин савақ алмиғанлиқини билдүрди. ‏У “2009‏-йили 5‏-июл вәқәси йүзбәргәндин кейин, җуңго һөкүмитиму, шинҗаң даирилириниң қилмишини һәддидин ашурувәткәнлик, дәп қариған иди. Шуңа улар ваң лечүәнни йөткәп кетип, орниға җаң чүншйәнни йөткәп кәлгән иди. Җаң чүншйән бир аз юмшақ қол дәп қаралған вә бәзи түзитишләрни елип барған болсиму, лекин пәқәт иқтисаднила тәкитләп, сиясий, миллий мәсилигә даир башқа ишларни йолға салмиди. Шинҗаң һөкүмити садир қилған бурунқи хаталиқларни түзәтмиди” дәйду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.