Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay kishilik hoquqi xatirisining 2007 ‏- yilqi ehwalini tenqid qildi


2008-01-31
Share

Merkizi amérikining nyu york shehiridiki kishilik hoquqni közitish teshkilati peyshenbe küni dunyadiki her qaysi döletlerning 2007 ‏- yilqi kishilik hoquq ehwali toghrisida doklat élan qilip, xitayni béyjing olimpik yighini ötküzüshke az qalghan bolsimu, lékin puqralarning asasi kishilik hoquqi, jümlidin ipade erkinliki, yighilish erkinliki we diniy étiqad erkinliki üzlüksiz chekleshke uchrighanliqini bildürdi. Bolupmu bu sahelerdiki cheklimining Uyghur élide téximu qattiq yolgha qoyulghanliqini bildürdi.

Xitay da'iriliri wediside turmidi

Kishilik hoquqni közitish teshkilati peyshenbe küni élan qilghan doklatning xitaygha da'ir qismida xitay chong quruqluqining 2007 ‏- yilqi kishilik hoquq weziyiti shundaqla tibet, Uyghur ili we xongkongning kishilik hoquq ehwali üstide ayrim - ayrim toxtilip, béyjing da'irilirining ipade erkinliki, metbu'at, diniy étiqad we yighilish erkinlikige cheklime qoyghanliqini eyiblidi. Doklatning kirish qismida mundaq deydu," xitay da'iriliri 2008 ‏- yilqi olimpik yighinining xitay kishilik hoquq xatirisini ilgiri sürüshke yardimi tégidighanliqini tekitligen bolsimu, lékin puqralirining asasi kishilik hoquqini, jümlidin ipade erkinliki, yighilish we diniy -étiqad erkinlikini üzlüksiz ret qildi yaki cheklidi." Doklatta axbarat erkinliki heqqide toxtilip, xitay hökümiti olimpik yighini jeryanida chet'ellik muxbirlarning xitayda ixtiyari ziyaret élip baralaydighanliqigha wede qilghanliqini, lékin muxbirlarning bu jeryanda tehdit sélish, tutqun qilish yaki ighwagerchilikke uchrighanliqini bildürdi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining mes'uli kénnés ros, peyshenbe küni amérika milliy axbarat kulubida ötküzgen axbarat élan qilish yighinida xitay da'irilirini öz waqtida bir qatar wedilerni bergen bolsimu, lékin bu wediside turmidi, dep eyiblidi. U" xitay olimpik jeryanida kishilik hoquqqa hörmet qilish toghrisida bir qatar wedilerni bergen, bolupmu chet'ellik muxbirlarning ixtiyari ziyaret élip bérishigha ruxset qilish mesiliside wede bergen idi. Lékin bu wediside turmidi. Uning üstige xitayning olimpik yighini bilen munasiwetlik bir qatar ziyankeshlik weqeliride mes'uliyiti bar. Bu weqeler aqqun ishchilarni tazilash, olimpik qurulushini bahane qilip, puqralarning öy-makani we yer - zéminlirini heqsiz tartiwélish, kishilik hoquq we olimpik toghrisida pikir bergen öktichiler hem tor bétide pikir bayan qilghuchilarni tutqun qilish qatarliqlar" dep körsetti.

Uyghur élide erkinlik burunqigha qarighanda wehimilik tüs aldi

Doklatning Uyghurlar heqqidiki paragrapida Uyghur ili yéqinqi on yilda milyonlighan xitay köchmenlirining köchüp kelginige qarimay,xitay milliti köp sanliqni igilimeydighan tibettin bashqa birdin ‏- bir rayon hésablinidighanliqini eskertip,2007 ‏- yili Uyghur aptonom rayonida musulmanlargha qaritilghan diniy, medeniyet we siyasi jehettiki kontrolning shiddetlik tüs alghanliqini bildürdi. Doklatta"hökümet Uyghur aptonom rayonida peqet dölet kontrolliqidiki diniy sorunlar we ölimalarning pa'aliyitigila ruxset qilip, yash ösmürlerning diniy pa'aliyetke qatnishishini, bezi jaylarda meschitke kirishini cheklidi" deydu.

Kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishliri mes'uli sofiye richardson, muxbirimizning bu heqtiki ziyaritini qobul qilip, Uyghur élide basturushning tibetke qarighanda shiddetlik élip bériliwatqanliqini eskertti. Sofiye richardson,"shinjangning weziyiti tibetke qarighanda bir az perqlinidu. Xitay da'irilirining bu yerdiki basturush herikiti bir qeder shiddetlik élip bérilmaqta. Biz diniy, medeniyet, siyasi jehettiki ipade erkinlikining burunqigha qarighanda wehimilik tüs alghanliqini körüwatimiz" dep körsetti. Richardson xanim yene," shinjang tibetke oxshash xitay hökümiti diniy erkinlikni, jümlidin diniy, bölgünchi we qutratqu söz ibarilerni keskin basturiwatqan jaylarning biri" dep eskertip, xitay hökümitining yash - ösmürlerning diniy ibadet qilishini, bolupmu meschitke kirishini chekligenlikini eyiblidi.

Doklatta, xitay da'irilirining 2007 ‏- yili 6 ‏- ayda Uyghurlarning pasportini musadire qilghanliqini alahide tekitlep, musulmanlarning tarqaq hej qilishini cheklimekchi bolghanliqini eyiblidi shundaqla xitay 2007 ‏- yili yanwarda élan qilghan sherqiy türkistan islam herikitining lagirini tazilash weqesi heqqide toxtaldi we terepsiz analizchilarning bu weqege guman bilen qaraydighanliqini bildürdi. Richardson xanim bu weqe toghrisida mundaq deydu," biz hökümet sherqiy türkistan islam herikiti térrorchi teshkilatining lagéri, dep élan qilghan bu weqede 18 adem ölgenlikini, 17 ademning esir élin'ghanliqini bilimiz. Lékin bu teshkilatning 2001 ‏- yildin kéyin mewjut yaki emesliki terepsiz analizchilar teripidin guman bilen qaralmaqta ." U, 2007 ‏- yili noyabirda esirlerning 5 ining ölüm jazasigha, birining muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqini tenqid qildi.

Kishilik hoquq teshkilatliri olimpikni siyasiylashturuwatidu

Doklatta yene, xitay da'irilirining ayrim weqelerni bahane qilip, ammiwi pikirlerni térrorchiliq we bölgünchilikke baghlap jazalawatqanliqini, bolupmu nobil mukapatining namzati rabiye qadirni" térrorchi" dep élan qilip, uning 2 oghlini türmige tashlighanliqini, birini" bölgünchilik" bilen, yene birini"baj oghrilash" bilen jazalighanliqini tenqid qildi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati mezkur doklatida yene, xitay ishchilirining uyushma qurush hoquqi chekliniwatqanliqini, ayallar hoquqi depsende qiliniwatqanliqini we mektep oqughuchilirining emgekke séliniwatqanliqini tenqid qildi. Lékin xitay hökümiti kishilik hoquq teshkilatlirining olimpik jeryanida xitay kishilik hoquqi xatirisini yaxshilash heqqidiki bésimini olimpikni siyasiylashturush, dep eyiblimekte. Aldinqi küni xitay tashqiy ishlar ministirliqi élan qilghan bu heqtiki bayanatida xitayning bu türdiki bésimlargha hergiz tiz pükmeydighanliqini bildürgen. (Erkin)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet