Erkinlik sariyi: Uyghur élide basturush siyasiti 2009 - yili chékige yetti

Bash shtabi amérikining nyuyork shehirige jaylashqan "erkinlik sariyi" yilliq doklat élan qilip, dunyadiki döletlerning erkinlik derijisini bahalap chiqti.
Muxbirimiz jüme
2010.01.12
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
FreedomHouseLogo-305 Süret, erkinlik sariyining logosi.
www.freedomhouse.org Din élindi.

Doklatta xitay hökümitining 2009 - yili jeryanida Uyghur élide herxil cheklesh siyasetlirini yolgha qoyghanliqi we 5 - iyul ürümchi namayishini qattiq basturghanliqi otturigha qoyulghan.

Kishilik hoquq teshkilati: "erkinlik sariyi" élan qilghan 2010 - yilliq doklatining mawzusi " 2010 - yili dunyadiki erkinlik" bolup, buning kichik témisi "erkinlikning yoqitilishi éghirlashmaqta" dep qoyulghan.

Mezkur teshkilat élan qilghan doklatqa, dunyadiki döletlerning erkinlik derijisi bahalan'ghan bir tizimlik kirgüzülgen. Tizimlikte xitay erkin emes döletler katégoriyisige kirgüzülüp, bu jehette bérma bilen teng orun'gha we afghanistanning keynige tizilghan.

Doklatta, gerche xitay dunya sehniside bir qisim rollarni oynighan bolsimu, emma dölet ichide öz xelqige qaritilghan bésimlarni yene dawamlashturghanliqi körsitilgen.

Bu heqte toxtalghan erkinlik sariyi asiya ishlar tetqiqatchisi sara kuk, xitayda yéqinqi yillardin béri qanun bilen idare qilish ishlirining barghanche nacharliship barghanliqini we öz teshkilatining bu nuqtilargha alahide diqqet qilghanliqini ilgiri sürdi. U mundaq dédi: "2007 - yilidin biri xitay kommunist partiyisi we xitay yuqiri derijilik emeldarlirining sot we edliye sahesige roshen siyasiy meqsette arilishishi körünerlik boldi. 2008 - Yili martta, héchqandaq qanuni sawati bolmighan bir sabiq partiye ezasi xitay aliy sotining sotchisi qilip teyinlendi. Bu xitayning yenila partiyining telimatlirini aldinqi orun'gha qoyghanliqini körsitidu."

U yene, xitayda erzdarlarning öz heq - derdini qanuniy yol bilen hel qilishqa amalsiz ikenlikinimu qoshumche qildi we mundaq dédi: "köp sandiki kishiler, meyli ular Uyghurlar, falun'gongchilar, tibetler, xristi'anlar, démokratchi pa'aliyetchiler we yaki erzdarlar bolmisun, ularning hökümettin anglaydighini 'silerning derdinglargha nisbeten adil sot yoq,' dégendin ibaret."

Doklatning Uyghurlar tilgha élin'ghan qismida, "hökümetning uzundin béri yürgüzüp kéliwatqan shinjangning nopus qatlimini özgertish we shinjangdiki diniy erkinlikni qattiq boghush siyasiti, 2009 - yiligha kelgende, bu rayonda milliy toqunush yüz bérip, Uyghur musulmanlarning mejburiy ghayib bolushi, nechche ret élip bérilghan ölüm jazaliri we chingitilghan intérnét cheklimisi qatarliqlar bilen chékige yetti," déyilgen.

Sara kuk xanimmu bu heqte öz pikrini otturigha qoyup, xitayning Uyghur élige qarita uzundin buyan üzüldürmey yürgüzüp kéliwatqan nopus yötkesh siyasiti we bu siyasetning netijiside Uyghur éli nopus qatlimida özgirish yüz bergenlikidin ibaret ri'alliqning, 2009 - yili Uyghur élide yüz bergen "5 - iyul ürümchi weqesi" ning kélip chiqishini asasiy seweb bilen temin etkenlikini ilgiri sürdi.

U yene, öz teshkilatining "5 - iyul weqesi" basturulush jeryanida qolgha élin'ghan shexslerning qanuniy hoquqlirining kapaletke ige qilinmasliqidek ehwallarghimu alahide diqqet qilip kelgenlikini bildürüp mundaq dédi: "weqeni basturush jeryanida we weqedin kéyin qolgha élin'ghanlar mesilisini bir terep qilishta bolsun, qanun bilen idare qilish pütünley bikar qilindi. Meyli, bixeterlik qisimlirining Uyghurlarning öylirige kirip melum yashtiki erlerni ayrip tutup, ularning xewirini a'ilisidikilerge bildürmeslikide bolsun we meyli bezi namayishchilarning xupiyane we yaki adaletsiz sot bilen ölümge buyrulup étilishida bolsun, qanun bilen idare qilish bularning hemmiside bikar qilindi."

Sara kuk axirida, ötken hepte shénjén shehirining futyen rayonigha jaylashqan Uyghur réstoranida yüz bergen qatilliq weqesi hemde weqede bir Uyghur kütküchining öltürülüshidimu, xitay hökümitining hessisi barliqini otturigha qoydi.

U bu heqte toxtilip, xitay hökümitining teshwiqat we axbaratidiki namuwapiq xewerlerning, ürümchidiki xitaylarnila ghezepke keltürüp qalmay, belki yene xitayning bashqa jayliridiki xitay puqraliridimu Uyghurlargha nisbeten öchmenlik tuyghusi shekillendürgenlikini ilgiri sürdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet