Хитай сақчилири уйғур балиларни елип-сатидиған үч миңға йеқин гумандарни қолға алған

Адәм бедиклириниң уйғур балилирини елип-сетиш, хитайниң ички өлкилиригә елип берип, оғрилиқ қилиш, зәһәрлик чекимлик сетиш қатарлиқ қилмишларға селиш һәрикити, уйғур җәмийитидики зор иҗтимаий мәсилә болуп қалған иди.
Мухбиримиз әркин
2012-11-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай өлкилиридин тепилған икки уйғур балиниң уйғур елигә қайтурулуш сәпиридики шиәндики қоналғу. 2005-Йили 25-декабир.
Хитай өлкилиридин тепилған икки уйғур балиниң уйғур елигә қайтурулуш сәпиридики шиәндики қоналғу. 2005-Йили 25-декабир.
AFP

Даириләрниң «5-июл вәқәси» дин кейинла ичкиридики сәргәрдан уйғур балилирини йиғип, юртиға қайтуруп келиш һәрикити қозғиши һәр хил гуман вә пәрәзләргә сәвәб болған.

Хитай җамаәт хәвпсизлик министирлиқиниң сәйшәнбә күни елан қилған ахбаратидин мәлум болушичә, хитай аманлиқ даирилири уйғур аптоном районидин балиларни қачуруп, ичкиридики хитай өлкә-шәһәрлиридә оғрилиқ қатарлиқ һәр хил қанунсиз һәрикәтләргә салған 2749 гуманлиқ адәм бедики вә җинайәт шайкисини қолға алған. Хитай һөкүмити 5-июл вәқәсидин кейин, адәм бедиклири тәрипидин ичкири өлкиләргә елип берилип, һәр хил қанунсиз һәрикәтләргә селинған уйғур балилирини қутқузуш вә қайтуруп келиш һәрикити қозғайдиғанлиқини елан қилған.

Хитай һөкүмитиниң уйғур җәмийитидики узун йиллардин буян мәвҗут болуп келиватқан болсиму, бирақ аманлиқ органлири изчил көрмәскә селип кәлгән бу мәсилигә «5-июл вәқәси» дин кейин көңүл бөлидиғанлиқини елан қилиши диққәт қозғиған. Бәзи көзәткүчиләр, бу һәрикәт «5-июл вәқәси» дә хитай һөкүмитидин пүтүнләй үмид үзгән уйғурларниң көңлини елишни мәқсәт қилип қанат яйдурулғанлиқини илгири сүргән иди.

Хитай җ х министирлиқиниң ахбаратида илгири сүрүшичә, 2011-йили 4-айда уйғур балилирини қайтуруп келиш һәрикити башланғандин буян, җәмий 2274 нәпәр өсмүр, адәм бедиклириниң вә һәр хил җинайәт шайкилириниң қолидин қутқузувелинған. Җ х органлириниң бу йил 30-өктәбир бейҗиң, шаңхәй, гуаңдуң қатарлиқ 7 өлкә, шәһәрдә елип барған йеқинқи һәрикитидә 90 нәпәр гумандар қолға елинип, 28 нәпәр өсмүр қутқузувелинған.

Хитай ахбарат васитилириниң бу һәқтики хәвәрлиридә, қутулдурувелинған балилар вә қолға елинған адәм бедиклириниң уйғур яки башқа милләт икәнлики тилға елинмиған болсиму, бирақ ичкиридики өлкә-шәһәрләргә елип берип, қанунсиз қилмишларға селиниватқан балиларниң мутләқ көп қисми уйғур икәнлики сир әмәс.

Дуня уйғур қурултийи, хитайниң ичкиридики уйғур өсмүрлирини қайтуруп келиш һәрикитини қоллисиму, бирақ униң мәзкур мәсилини үзүл-кесил һәл қилиш нийити гуманлиқ икәнликини билдүрмәктә.

Қурултай баянатчиси дилшат ришитниң илгири сүрүшичә, уйғур өсмүрлириниң ичкири өлкиләрдә сәрсан-сәргәрдан болуп йүрүшини хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан сиясий, иқтисади җәһәтләрдики чәткә қеқиш сиясити кәлтүрүп чиқарған. Хитай һөкүмити сәмимий болса, мәзкур мәсилини кәлтүрүп чиқарған сәвәбләрни һәл қилиши керәк.

Хитай һөкүмити ичкиридики сәргәрдан уйғур өсмүрлирини немә үчүн «5-июл вәқәси» дин кейин қайтуруп келишни қарар қилғанлиқини һечқачан чүшәндүрүп бақмиди. Йәнә бәзи көзәткүчиләрниң илгири сүрүшичә, уйғур өсмүрлириниң қайтуруп келиш уйғурларниң көңлигә тәсәлли беришни мәқсәт қилсиму, бирақ хитай һөкүмити йәнә бир тәрәптин, ичкиридики өлкә-шәһәрләрдики хитай җамаәт пикриниң бесимиға учрап, бу қарарға кәлгән. Чүнки қара җәмийәтләр балиларни коча, аптобус, сода сарай, пойиз қатарлиқ аммиви сорунларда янчуқчилиқ, оғрилиқ, зәһәрлик чекимлик сетиш қатарлиқ қилмишларға селип, хитай җәмийитидә хели зор ғулғула қозғиған. Хитай җәмийитидики бу хил җамаәт пикри хитай милләтчилики күчәйгән бәзи вақитларда, уйғурларға қарши ирқчилиққа айлинидиған әһваллар йүз бәргән иди.

Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит, хитай һөкүмити уйғур өсмүрлирини юртиға, аилисигә қайтуруп кәлгән тәқдирдиму, бирақ уйғур аптоном райони даирилириниң уларни қандақ орунлаштуруш, узун йил сәрсанлиқ, сәргәрданлиқ, җисманий, роһий йетимчилик вә тән җазасида яшиған бу балилардики психологийилик ятлишишни қандақ давалаш қатарлиқ җәһәтләрдики позитсийиси кишини әндишигә салидиғанлиқини билдүрди. Униң илгири сүрүшичә, мәсилә балиларни қайтуруп келиш билән һәл болған болмайду. Әң муһими уларни қоғдаш, йетәкләш, әслигә кәлтүрүш вә истиқбалини көрситип бериштур.

Уйғур аптоном районлуқ аяллар бирләшмиси илгири ичкиридин қайтуруп келингән балиларни орунлаштуруштики қийинчилиқни оттуриға қоюп, уларни узун мәзгиллик орунлаштуридиған мәктәп ятақ вә асаси муәссәсиләрниң йоқлуқи, бәзи аилиләргә пәрзәнтлирини қайтуруп бәргән тәқдирдиму, намратлиқ сәвәбидин уларға қаралмайдиғанлиқини, зөрүр тәлим-тәрбийә берәлмәйдиғанлиқини билдүргән. Хитай җ х министирлиқиниң сәйшәнбә елан қилған баянатида билдүрүшичә, нөвәттә даириләр йеқинда қутқузувелинған балиларни орунлаштуруш һәққидә мунасивәтлик хәлқ ишлар органлири билән алақиләшмәктә икән.

Толуқ бәт