Афғанистандики талибанлар немә үчүн күнсери көчлиниватиду ?


2007.01.16

Афғанистанда қайтидин тәшкиллинишкә башлиған талибанларниң өткән йили болупму афғанистан җәнубий районида шималий атлантик окян әһди тәшкилати қисимлири вә афған миллий армийсигә қарши елип барған һуҗумлири, кабулда талибанлар билән сөһбәткә олтуруш қатарлиқ тәләпләрниң оттуриға қоюлишиға сәвәб болмақта. Чүнки нурғун кишиләр талибанларниң паалийәтлирини тохтатмай туруп, афғанистанда тинчлиқ, муқимлиқни тикләш вә афғанистанни қайтидин қуруш мәқситини ишқа ашуруш мумкин әмәс, дейишмәктә. Шундақла афғанистан хәлқиниң өрп-адәт вә әнәнлирини яхши билидиған мутәхәссисләр, нөвәттә афғанистанда давамлишиватқан талибанларниң қаршилиқ һәрикитиниң, афғанистандики чәтәл һәрбий қисимлириға қарши бир хәлқ қозғилиңиға айлинип кетиш еһтималлиқи барлиқини тәкитлимәктә.

Афғанистанниң қайта қуруш һәқидә берилгән вәдиләр дегәндәк әмәлгә ашмиған

Дуня җамаәтчилики вә афғанистан хәлқиниң мутләқ күп санлиқиниң қоллиши билән елип берилған, америкиниң һәрбий һәрикити нәтиҗисдә 5 йил бурун афғанистандики һакимийити гумран болған талибанлар немә үчүн қайтидин тәшкиллинип, президент кәрзәй һөкүмити һәмдә афғанистандики америка вә шималий атлантик окян әһди тәшкилати қисимлириға тәһдит қилидиған бир күчкә айланди?

Сиясий вә һәрбий мулаһизичиләр, талибанлар һәрикитиниң афғанистанда қайтидин күчлинишидә нурғунлиған амилларниң рол ойниғанлиқини билдүрмәктә. Сиясий мулаһизичи николас мартин лаләндәниң билдүрүшичә, афғанистанда талибанлар һакимийити гумран болғандин кейин, афғанистанни қайтидин қуруш үчүн дуня дөләтлири тәрипидин берилгән вәдиләрниң дегәндәк әмәлгә ашмиғанлиқи, президент кәрзәй һөкүмитиниң афғанистан хәлқиниң иқтсадий қийинчилиқлирини бир тәрәп қилиш үчүн җиддий бир тәдбир алалмиғанлиқи вә бихәтәрлик вәзийитидә яхшилиниш болмиғанлиқи талибанларниң қайтидин тәшкиллинип, күчийишидә муһим рол ойниған. Униң ейтишичә, пәқәт афғанистанниң пайтәхти кабул шәһиридики хәлқ, сағлиқ хизмәтлири қатарлиқ асаслиқ хизмәтләрдин бәһримән болмақта һәмдә уларниң бихәтәрлики капаләткә игә болмақта. Афғанистанниң башқа районлиридики хәлқ болса техи бу хизмәтләрдин мәһрум һалда яшаватиду.

Көпчиликкә мәлум болғандәк, президент кәрзәй, тәсир даирисини һазирғичә афғанистанниң пайтәхти кабул сиртидики районларға дегәндәк кеңәйтәлмигән.

Бигунаһ кишиләрниң өлүши наразилиқни күчәйткән

Афғанистан мәсилиси болупму, талибанлар һәққидә әң муһим мутәхәссисләрниң бери болған сәйд салим шаһзадниң асия вақти гезитидә елан қилған мақалисидә билдүрүшичә, афғанистан җәнубий районлирида америка вә шималий атлантик окян әһди тәшкилати тәрипидин елип берилған һава һуҗумлирида көплигән бигунаһ пуқраларниң өлүши, асасән пәштун миллитигә мәнсуб болған район хәлқиниң кәрзәй һөкүмитигә болған наразилиқини һәмдә афғанистандики чәтәл һәрбий қисимлириға болған гуманини техиму күчәйткән. Униң ейтишичә, афғанситанниң қәндәһар, һилмәнд вә урузган қатарлиқ асасән пәштунлар олтурақлашқан өлкилиридики 18‏- әсирдин бери афғанистанда һакимийәт йүргүзүп кәлгән пүтүн пәштун қәбилиләр, өзлирини афғанистандики йеңи һакимийәт тәрипидин сиясий һоқуқидин мәһрум қилинғанлар дәп қаримақта. Пәштун қәбилилириниң бу наразилиқи районда талибанларниң қайтидин тәшкиллинип, һәтта бәзи наһийәләрдә һакимийитини қайтидин тиклишигә яхши шараит яритип бәргән.

Хәвәрләргә қариғанда, афғанистанниң җәнубидики хәлқиниң қоллишиға еришишкә башлиған талибан қалдуқлири, бу йил ичидә талибанларниң мәнвий пайтәхти һесабланған қәндәһар шәһиридә кәң көләмлик бир һәрикәт елип бериш үчүн тәйярлиқ көрмәктә.

Йәнә бәзи мутәхәссисләрниң билдүрүшичә, пакистан һөкүмитиниң, афғанистандики талибан қалдуқлириниң һәрикәтлирини қоллаватқан пакистан-афғанистан чегрсидики қәбилиләр билән келишим имзалап, бу райондики һәрбий қисимлирини чекиндүрүп чиқиши, талибанларниң афғанистандики һәрикәтлирини техиму әркин вә азадә елип бериши үчүн пурсәт яритип бәргән.

Пакистан президенти пәрвез мушәррәп өткән йили, пакистанниң афғанистан чегра райондики пәштун қәбилилири билән бир тинчлиқ келишими имзалиған болуп, бу келишимгә асасән райондики қәбилиләр талибанларни қоллашни тохтидиғанлиқини, пакистан һөкүмити болса районда талибанларни қоллаватқан қәбилиләр вә чәтәллик милитанларға қарши елип бериватқан һәрбий тазилаш һәрикитини тохтитидиғанлиқини вәдә қилған. (Қанат)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.