Afghanistandiki talibanlar néme üchün künséri köchliniwatidu ?


2007.01.16

Afghanistanda qaytidin teshkillinishke bashlighan talibanlarning ötken yili bolupmu afghanistan jenubiy rayonida shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilati qisimliri we afghan milliy armiysige qarshi élip barghan hujumliri, kabulda talibanlar bilen söhbetke olturush qatarliq teleplerning otturigha qoyulishigha seweb bolmaqta. Chünki nurghun kishiler talibanlarning pa'aliyetlirini toxtatmay turup, afghanistanda tinchliq, muqimliqni tiklesh we afghanistanni qaytidin qurush meqsitini ishqa ashurush mumkin emes, déyishmekte. Shundaqla afghanistan xelqining örp-adet we en'enlirini yaxshi bilidighan mutexessisler, nöwette afghanistanda dawamlishiwatqan talibanlarning qarshiliq herikitining, afghanistandiki chet'el herbiy qisimlirigha qarshi bir xelq qozghilingigha aylinip kétish éhtimalliqi barliqini tekitlimekte.

Afghanistanning qayta qurush heqide bérilgen wediler dégendek emelge ashmighan

Dunya jama'etchiliki we afghanistan xelqining mutleq küp sanliqining qollishi bilen élip bérilghan, amérikining herbiy herikiti netijisde 5 yil burun afghanistandiki hakimiyiti gumran bolghan talibanlar néme üchün qaytidin teshkillinip, prézidént kerzey hökümiti hemde afghanistandiki amérika we shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilati qisimlirigha tehdit qilidighan bir küchke aylandi?

Siyasiy we herbiy mulahizichiler, talibanlar herikitining afghanistanda qaytidin küchlinishide nurghunlighan amillarning rol oynighanliqini bildürmekte. Siyasiy mulahizichi nikolas martin lalendening bildürüshiche, afghanistanda talibanlar hakimiyiti gumran bolghandin kéyin, afghanistanni qaytidin qurush üchün dunya döletliri teripidin bérilgen wedilerning dégendek emelge ashmighanliqi, prézidént kerzey hökümitining afghanistan xelqining iqtsadiy qiyinchiliqlirini bir terep qilish üchün jiddiy bir tedbir alalmighanliqi we bixeterlik weziyitide yaxshilinish bolmighanliqi talibanlarning qaytidin teshkillinip, küchiyishide muhim rol oynighan. Uning éytishiche, peqet afghanistanning paytexti kabul shehiridiki xelq, saghliq xizmetliri qatarliq asasliq xizmetlerdin behrimen bolmaqta hemde ularning bixeterliki kapaletke ige bolmaqta. Afghanistanning bashqa rayonliridiki xelq bolsa téxi bu xizmetlerdin mehrum halda yashawatidu.

Köpchilikke melum bolghandek, prézidént kerzey, tesir da'irisini hazirghiche afghanistanning paytexti kabul sirtidiki rayonlargha dégendek kéngeytelmigen.

Bigunah kishilerning ölüshi naraziliqni kücheytken

Afghanistan mesilisi bolupmu, talibanlar heqqide eng muhim mutexessislerning béri bolghan seyd salim shahzadning asiya waqti gézitide élan qilghan maqaliside bildürüshiche, afghanistan jenubiy rayonlirida amérika we shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilati teripidin élip bérilghan hawa hujumlirida köpligen bigunah puqralarning ölüshi, asasen peshtun millitige mensub bolghan rayon xelqining kerzey hökümitige bolghan naraziliqini hemde afghanistandiki chet'el herbiy qisimlirigha bolghan gumanini téximu kücheytken. Uning éytishiche, afghansitanning qendehar, hilmend we uruzgan qatarliq asasen peshtunlar olturaqlashqan ölkiliridiki 18‏- esirdin béri afghanistanda hakimiyet yürgüzüp kelgen pütün peshtun qebililer, özlirini afghanistandiki yéngi hakimiyet teripidin siyasiy hoquqidin mehrum qilin'ghanlar dep qarimaqta. Peshtun qebililirining bu naraziliqi rayonda talibanlarning qaytidin teshkillinip, hetta bezi nahiyelerde hakimiyitini qaytidin tiklishige yaxshi shara'it yaritip bergen.

Xewerlerge qarighanda, afghanistanning jenubidiki xelqining qollishigha érishishke bashlighan taliban qalduqliri, bu yil ichide talibanlarning menwiy paytexti hésablan'ghan qendehar shehiride keng kölemlik bir heriket élip bérish üchün teyyarliq körmekte.

Yene bezi mutexessislerning bildürüshiche, pakistan hökümitining, afghanistandiki taliban qalduqlirining heriketlirini qollawatqan pakistan-afghanistan chégrsidiki qebililer bilen kélishim imzalap, bu rayondiki herbiy qisimlirini chékindürüp chiqishi, talibanlarning afghanistandiki heriketlirini téximu erkin we azade élip bérishi üchün purset yaritip bergen.

Pakistan prézidénti perwéz musherrep ötken yili, pakistanning afghanistan chégra rayondiki peshtun qebililiri bilen bir tinchliq kélishimi imzalighan bolup, bu kélishimge asasen rayondiki qebililer talibanlarni qollashni toxtidighanliqini, pakistan hökümiti bolsa rayonda talibanlarni qollawatqan qebililer we chet'ellik militanlargha qarshi élip bériwatqan herbiy tazilash herikitini toxtitidighanliqini wede qilghan. (Qanat)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.