Уйғур елидә әйдиз вируси адәттики кишиләр арисидиму кәң тарқилишқа башлиди


2006-08-16
Share

aids_poster-200.jpg
Бир аял шаңхәй шәһиридики бир әйдизниң алдини елиш тәшвиқат тахтисиниң алдидин өтмәктә. AFP

Гәрчә һөкүмәт йеқиндин буян уйғур елиниң әйдиз вәзийитидин җиддий әндишә туйғандәк көрүнсиму әмма , қоллиниватқан усуллири әйдиз тарқилишини контрол қилишта нәтиҗә һасил қилалмиғандәк туйғу бәрмәктә

Әйдиз һәққидә әң йеңи статистикилиқ санлар

Уйғур аптоном районлуқ сәһийә назаритиниң хитай шинхуа агентлиқиға ашкарлишичә, бу йил 6 - айғичә уйғур елидә тизимға елинған әйдиз 16035 нәпәргә йәткән болуп, әйдиз кесилигә гириптар болғанлар 563 нәпәр, әйдиз билән өлгәнләр сани 105 кә йәткән. Уйғур елиниң мәлум болған әйдизләр сани җәһәттә пүтүн хитай бойичә төтинчи орунда икәнлики мәлум болған.

16 - Авғуст шинхуа торида берилгән хәвәрдә уйғур аптоном районлуқ сәһийә назарити әмәлдари җаң юңҗуңниң сөзини нәқил кәлтүрүп әскәртишичә, уйғур елидә әйдиз вирусини елип йүргүчиләрниң әмәлий сани болса 60 миңдин ашидикән. Шундақла бу сан давамлиқ тез сүрәттә өрлимәктә икән.

Шундақла илгири әйдиз һәққидә берилгән хәвәр, мәлуматларда тәкитләнгәндәк, уйғур елидики әйдизләрниң асаслиқ қисми уйғурлар болуп уларниң әйдизни юқтурувилиштики асаслиқ йоли зәһәрлик чекимликләрни охшаш шприста уруш икән. Әмма йеқинқи йиллардин буян әйдиз вирусиниң кәңри тарқилиши билән униң зәһәрлик чекимлик чәккүчиләр яки паһишә қатарлиқ әйдиз вируси билән бивастә учришип хәтири күчлүкрәк болған инсанлардин башқа нормал кишиләр арисида тарқилишиму тез болмақта икән. Әйдизниң адәттики нормал кишиләр арисида кәң тарқилиши әйдиз вәзийитиниң техиму җиддий бир басқучқа өткәнликини көрситип бәргәнлики үчүн әйдизни контрол қилишму техиму мушкүллишидикән.

Адәттики кишиләр топида әйдизниң кәң тарилиши немидин дерәк бериду?

Уйғур елидики қизил крист җәмийитидин авазини аңлитишни халимиған бир әйдиз гә қарши пидакариниң ейтишичә, уйғур елидә әйдизниң тез сүрәттә тарқилиши пәқәт хероинни дизинфиксийисиз укул билән бәдәнгә уруш биләнла мәйданға кәлгән болмастин, йәнә қалаймиқан җинсий мунасивәт өткүзүштин мәйданға кәлгән икән.

Униң билдүрүшичә йәнә, хитай һөкүмитиниң ғәрбни ечиш сияситиниң роһиға асасән, ичкири өлкиләрдин уйғур дияриға пул тепиш үчүн кәлгән хитай содигәрләр, һәр хил шәкилдә көңүл ечиш сорунлири тәсис қилған болуп, болупму кичик қоналғу, һор мунчиси, сатирашхана, пут ююшханиси, увулаш өйи, йәр асти чайхана вә кафийханиларда хитай паһишилирини ишқа селиш арқилиқ көп пул тепиш мәқситини ишқа ашуридикән. Буниңға охшаш сәвәбләрму уйғурлар арсида әйдизниң көп тарқилип кетишигә йол ачқан.

Гәрчә уйғур елиниң, шунчә тез арида әйдиз қоршави астида қалғанлиқи хәлқара җамаәтниң җиддий диққитини қозғап, әйдиз бимарлириға көңүл бөлүш долқунини қозғиған болсиму, әмма кишиләр йәнила, һөкүмәтниң бу җәһәттики хизмитиниң йетәрлик болмайватқанлиқини тәкитлимәктә. Әйдиз вируси дәсләп уйғур елидә байқилип һазирғичә болған11 йил ичидә уйғур елиниң һәр бир булуң ‏- пушқақлириғичә таралған болуп, сәһийә орунлири уйғур елиниң 15 шәһәр, вилайәт, областлириниң 83 наһийә, базарлириғичә әйдизләр байқалғанлиқини елан қилди.

Әйдиз билән юқумланған уйғурлар пәвқуладдә көп, әйдиз билән юқумланғанларниң 90% тин көпрәки уйғурлар, нөвәттәәйдиз вәзийити худди теги йоқ қудуққа охшайду.

Тәңритағ хәвәр ториниң илгири хәвәр қилишичә, уйғур елидә әйдиз кесили вәзийити һәммидин ғулҗа, ақсу, үрүмчи вә қәшқәрдә еғир болған. Униң үстигә әйдиз вируси билән юқумланғучиларниң йеши барғансери кичикләп маңған. Һазир әйдиз вируси билән юқумланғучиларниң 90% и 20 яштин 40 яшқичә болған кишиләр икән. Шундақла аялларниң әйдиз билән юқумлиниш нисбитиму барғанчә ашмақта икән. Кишиләр әндишидә, һөкүмәтчу

Йеқинқи йиллардин буян уйғур аптоном район хәлқ вәкиллири бир нәччә қетим хитай мәркизи һөкүмитигә қурултай йиғинлири давамида уйғур елидики еғир әйдиз вәзийити һәққидә доклат бәргән иди. Вәкилләр сөзидә уйғурларниң әйдиз вәзийитиниң кишини интайин әндишигә салидиғанлиқини, әмма вәзийәт шундақ еғир туруқлуқ әйдизниң алдини елиш тәдбирлири вә әслиһәлириниң йетәрлик болмайватқанлиқини һәтта мәбләғму йетишмәйватқанлиқини көрсәткән.

Йеқинда аптоном районлуқ сәһийә назаритиниң назири мәмәт ясин әйдизниң тарқилишиниң алдини елиш сәпәрвәрлик йиғинида "шинҗаңда әйдиз кесили юқтурувалған кишиләр әң көп, юқумлиниш нисбити әң юқири, әйдиз кесили юқтурувалған аяллар давамлиқ көпәймәктә" дәп тәкитлигән ".

Или областлиқ сәһийә идарисидин исмини ашкарилашни халимиған бир хадим, " или областидаһивдин юқумлиниш әһвали һәққидә гуманлиқ дәп қаралған 6000 адәм үстидин елип барған тәкшүрүшимизниң нәтиҗиси кишини чүчүтиду. Һазирға қәдәр әйдиз вирусини юқтурувалғанлар 4500 гә йәтти буниң 88% и уйғурлар " дәп билдүргән иди у йәнә, " илида әйдизниң тарқилиши интайин тез болмақта" деди. Униң билдүрүшигә қариғанда, бу қетимлиқ тәкшүрүштә һивдин юқумланғучилар сани җәһәттә гәрчә үрүмчи биринчи орунда болсиму, әмма нопус саниға селиштурғанда әйдизләр нисбити җәһәттә или райони уйғур ели буйичә алдинқи орунда болупла қалмай йәнә, хитай буйичиму әң алдинқи орунға өткән.

Бу кишиниң тәкитлишичә, гәрчә һөкүмәт тармақлири әйдизләр һәққидә давамлиқ мушундақ статистика қилиш ишлирини елип бериватқан болсиму, әмма бу пәқәт санларни хатириләп қоюштин башқа әйдизниң тарқилишиға қарши бир җиддий һәрикәттин дерәк бәрмәйдикән. Бу хадим уйғур елиниң нөвәттики әйдиз вәзийитини сөрәтләп" әйдиз билән юқумланған уйғурлар пәвқуладдә көп, әйдиз билән юқумланғанларниң 90%тин көпрәки уйғурлар, нөвәттәәйдиз вәзийити худди теги йоқ қудуққа охшайду " дәп әндишисини билдүрди.

Америкидики хәлқара истратегийә тәтқиқат орни 2 - июн күни вашингтонда хитайниң әйдиз әһвали һәққидә доклат елан қилди. Доклаттин мәлум болушичә, хитайда һазир әйдиз кесили вируси билән юқумланғучилар сани тәхминән 9 йүз миң әтрапида болуп, уйғур ели әйдиз әһвалиниң еғирлиқи җәһәттә хитай буйичә иккинчи орунда туридикән.

Тәнқид вә тәдбир

Хәлқара истратегийә тәтқиқат мәркизиниң хитай ишлири бөлүми башлиқи бейтс гил бир тәрәптин, әйдиз кесилини әзәлдин чәтәлликләрниң кесили дәп қарап кәлгән хитайниң тунҗи қетим әйдиз әһвалини етирап қилишиниң бир яхши бесилған қәдәм икәнликини билдүрсә, йәнә бир тәрәптин, хитайдики әйдиз бимарлириниң сани бир милйонға йеқинлишай дегән туруқлуқ хитай һөкүмитиниң буниң алдини елиш үчүн бир үнүмлүк чарә қолланмиғанлиқини билдүрди. У йәнә, зәһәрлик чекимликни томурдин уруш әһвалиниң һазир уйғур елидә интайин еғир мәсилә болуватқанлиқини билдүрүп, бу районға алаһидә әһмийәт бериш керәкликини тәкитлигәндин башқа, хитай һөкүмитиниң әйдиз кесилигә яхши етибар бәрмәслики аз санлиқ милләтләр районида техиму еғиррақ ақивәт пәйда қилғанлиқини тәкитлигән иди. Гил әпәнди гәрчә уйғурлар билән хитайлар оттурисидики зиддийәтни етирап қилсиму, әмма бу зиддийәтниң хитай һөкүмитиниң әйдиз әһвалиға сәл қаришиға сәвәб болмайдиғанлиқини билдүргән иди.

Хитайниң әйдизниң алдини елишта җиддий вә үнүмлүк тәдбир алмиғанлиқи, җәмийәт бихәтәрликидики позитсийиси хәлқара җәмийәт тәрипидин давамлиқ тәнқидкә учрап кәлмәктә. Шундақла бу әһвал уйғур елидә техиму рошән ипадиләнмәктә.

Илгири америкилиқ уйғуршунас доктур җастин роделсон әпәнди уйғурларға келидиған миллий хәвп хитайниң сиясий зиянкәшликидин көпрәк әйдизниң тәһдити икәнликини агаһландурди.

Йеқинқи бир қанчә йилдин буян, хәлқаралиқ әйдиз фонди җәмийәтлири һәмдәавстиралийә, америка қатарлиқ башқа әлләрдики сәһийә органлириниң ярдәм түрлири билән гәрчә уйғур елидә дәсләпки қәдәмдә әйдизниң алдини елиш тәшвиқат ишлири елип бериливатқан болсиму, әмма әйдизләргә қарита давалаш, параванлиқ түрлири йолға қоюлмиған иди. -16 Авғуст тәңритағ ториниң бәргән хәвиригә қариғанда, уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң 30 ‏- қетимлиқ даимий һәйәтләр йиғинида тунҗи қетим әйдизләргә қарита түрләр буйичә мәбләғ аҗритиш һәққидә " әйдизләрдин төтни бикар қилиш бир түрдә көңүл бөлүш" дәп аталған сиясәтни бекиткән.

Бу сиясәт буйичә йеза ‏- кәнтләрдики еғир иқтисадий қийинчилиқи бар әйдиз юқумдарлириға һәқсиз тәкшүрүш һәм давалаш ишлирини елип баридикән. Төвән турмуш капалитидин бәһриман қилидикән һәмдә бу түрләрни бәш йиллиқ пилан ичигә киргүзүп, һөкүмәт һәмдә сәһийә орунлириниң назарити билән җиддий иҗра қилишни ишқа ашурмақчи икән. (Гүлчеһрә)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт