Америкиниң бу нөвәтлик асия сияситидики өзгиришләр хитай рәһбәрлирини гаңгиритип қойғанлиқи мәлум

Обаманиң бу нөвәтлик асия зияритидики мәйдани вә униң асия сияситидики җиддий өзгиришләр һәққидә һәр хил муназириләр қозғалди. Буниң ичидә диққәтни әң тартидиған мулаһизиләрниң бир қисимни бәзи хитай мулаһизичиләр оттуриға қойди.
Өз мухбиримиз җүмә
2011-11-21
Share
obama-apec-2011-305 2011-Йиллиқ асия - тинч окя қтисади һәмкарлиқ йиғини рәһбәрләр йиғилиши
AFP
Обаманиң бу нөвәтлик асия зияритидики мәйдани вә униң асия сияситидики җиддий өзгиришләр һәққидә һәр хил муназириләр қозғалди. Буниң ичидә диққәтни әң тартидиған мулаһизиләрниң бир қисимни бәзи хитай мулаһизичиләр оттуриға қойди.
Бәзиләр америка асия сияситини "хитайниң кеңийишини чәкләш үчүн" өзгәртти дәп көрсәтсә, йәнә бәзиләр әксичә хитайниң нөвәттики дуня вәзийитигә маслишиш үчүн ички вә ташқи сиясәтлирини өзгәртиши керәкликини оттуриға қойди.

Өткән һәптә һавайда чақирилған "асия - тинч окян иқтисадий һәмкарлиқи" ниң йиллиқ йиғинида хитай арилаштурулмиған бир әркин сода чәмбирики һасил қилип хитайни һәйран қалдурған америка президенти обама, арқидинла австралийини зиярәт қилип, мәлум нисбәттә америка деңиз армийисиниң қуруқлуқта җәң қилғучи қисимлири вә һава армийисиниң австралийигә орунлаштурулидиғанлиқини җакарлиди.

Обама йәнә һиндонезийиниң бали арилида чақирилған "шәрқий җәнубий асия әллири иттипақи" ниң йиғиниға қатнашқандин кейин, "шәрқий асия әллири алий дәриҗиликләр учришиши"ға иштирак қилди.

Хитай "шәрқий асия әллири алий дәриҗиликләр учришиши" ниң даимлиқ меһмини болсиму, америка бу учришишқа һазирғичә қатнишип бақмиған. Америка президенти обама мәзкур учришиш тарихида тунҗи болуп буларниң учришишиға қатнашқан америка президенти болуп қалди.

Обама бу йиғин җәрянида йәни 19 - ноябир шәнбә күни хитай баш министири вен җябав билән айрим учришип, хитай пулиниң алмаштуруш қиммити, спратил араллири вә җәнубий деңиз мәсилисини қайта оттуриға қоюп хитайға бу җәһәттә бесим ишләтти.

Хитай пулиниң алмаштуруш қиммити мәсилиси америка - хитай сода мунасивәтлиридики җиддий мәсилиләрниң бири. Бир қисим америка дөләт мәҗлиси әзалири хитай һөкүмитиниң хитай пулиниң алмаштуруш қиммитини қәстән төвән тутуши америка ширкәтлирини үзлүксиз зиянға учритип кәлгәнликини оттуриға қойған вә бу һәқтә бир нәччә қетим хитайни җазалайдиған қанун лайиһиси тонуштурушқа тутунған иди.

Спратил араллири вә җәнубий деңиз мәсилиси йеқинқи йиллардин буян мәзкур деңизға чегридаш әлләр арисида күчлүк җиддийлик пәйда қилған.

Хитай мол нефит вә тәбиий газ записиға игә 3 милйон 500 миң квадрат километир кәңликтики мәзкур деңиз тәвәликиниң һәммисини өзиниң дәп көрситип мәзкур деңизға чегрилинидиған филиппин, тәйвән, малайшия, бруней вә вйетнам қатарлиқ дөләтләрни мәзкур деңиздин қоғлап чиқиришқа һәрикәт қилишқа башлиған.

Бу дөләтләр арисидики талаш - тартиш әвҗигә чиққан мәзгилдә америка өзиниңму асия - тинч окян дөлити икәнлики һәмдә мәзкур деңизда америкиниңму дөләт мәнпәити барлиқини қайта оттуриға қойған.

Хитай бу мәсилини деңиз чегрилинидиған дөләтләр билән өз - ара сөһбәтлишип һәл қилидиғанлиқини көрсәткән болсиму, америка вә япон қатарлиқ дөләтләр мәсилини көп дөләт арилашқан йол билән һәл қилиш керәкликини билдүргән.

Хәвәрләргә қариғанда, америка президенти обама бу нөвәтлик йиғинда җәнубий деңиз мәсилисини қайта оттуриға қоюп, мәсилини көп дөләт арилашқан һәмдә тинч йосунда һәл қилиш пикрини муқимлаштурған.

Йиғин җәрянида обама йәнә, америкиниң филиппинға деңиз армийисиниң бир қисим уруш парахотлирини йөткәйдиғанлиқини һәмдә 50 йилдин буян америкидин йирақлишип, хитай билән һәмкарлишип кәлгән бермиға тунҗи қетим юқири дәриҗилик әлчисини әвәтидиғанлиқини җакарлиди.

Хитай ташқи ишлар баянатчиси 21 - ноябир җәнубий деңези мәсилидә хитайниң мәйдани муқим икәнликини билдүргән болсиму, филиппин билән сөһәбт өткүзидиған қаналларниң очуқ икәнликини оттуриға қойди.

Һалбуки, юқириқиларға қарита хитай һөкүмити рәсмий шәкилдә етираз билдүрмигән болсиму, хитай һөкүмәт ахбаратлирида бу һәқтә обзорлар елан қилишқа башлиди.

"хитай күндилик гезити" дә мақалә елан қилған чиңхуа университетидики америка мунасивәтлири мутәхәссиси тав вәнҗав америкиниң асия сияситидики йеңи өзгиришләрни тилған елип: булар шуни көрситидуки, америка шундақ қилиш арқилиқ хитайниң мәзкур районда барғанчә кеңийиватқан тәсирини чәклимәкчи, деди.

Хитайниң шинхуа агентлиқи болса, өзигә қошна башқа дөләтләрни агаһландуруп: америкиниң пичкиси болушини таллиған һәрқандақ бир дөләт хитайдин иқтисадий нәп елиш пурситидин мәһрум қалиду, дәп көрсәтти.

Һалбуки, ташқи сиясәт вә америка билән болған риқабәттә хитайниң утуп чиқалайдиған яки чиқалмайдиғанлиқи һәққидә пикри йүргүзгән чиңхуа университети профессори йән шөтуңниң бу һәқтики пикирлири өзгичә.

У, "ню - йорк вақит гезити" дә елан қилған мулаһизә мақалисидә хитайниң пәқәт пулға тайинипла башқа әлләрниң көңлини уталмайдиғанлиқини, пәқәт пулнила чиқиш нуқтиси қилған мунасивәтниң синаққа бәрдашлиқ берәлмәйдиғанлиқини оттуриға қойди.

Йән шөтуң, хитай дуня әллириниң көңлини майил қилиш үчүн қандақ қилиши керәк дегән соалға, улар алди билән ишни өзидин башлиши керәк. Адәмни асас қилған башқуруш механизми һәмдә алди билән дөләт ичидә кишиләр халайдиған вә чәтәлдә кишиләрни тәсирләндүрәләйдиған бир әндизини яритиш шәрт, дәп җаваб бәргән.

У мақалисидә йәнә, хитайда нөвәттә әвҗ алған "пул етиқадчилиқи" ниң орниға әнәниви әхлақ қаришини дәсситиш, иҗтимаий әдли - адаләтни яқилаш үчүн сиясий черикликни йилтизидин қурутуш лазимлиқини оттуриға қойған.

Йән шөтуң мақалисидә гәрчә америка бәзи хаталиқиңларға йолға қойған болсиму, афғанистан, ирақ вә ливийидин ибарәт үч линийидә тәңла вақитта уруш қилалиғанлиқи, әксичә хитайниң юқири дәриҗилик һәрбий әмәлдарлиридин тартип хитай әскәрлиригичә 1984 - йилдики вйетнам урушидин башқа һечқандақ уруш тәҗрибисигә игә әмәслики, америкиниң нөвәттә 50 дин артуқ йеқин иттипақдиши болса, хитайниң пакистан вә шималий корийидин башқа иттипақдиши йоқлуқи, һәтта бу иттипақдашлириниңму таза ишәнчлик әмәслики қатарлиқларни язған.

У мақалисиниң ахирида: хитайниң дуня сәһнисидә йетәкчилик орниға еришишкә теришиши билән америкиниң һазирқи орнини сақлап қелишида чоқум бир тәрәп уттуриду. Бу бир хәлқниң көңлини утуш җеңи болуп, ким хәлқниң көңлини уталиса шу ахирида йеңип чиқиду. Хитайниң әнәниви пәлсәписидә қәйт қилинғандәк, қайси дөләт адәмни көпрәк йетәкчи амил қилалиса шу дөләт ахирида утуп чиқиду.

Хитайниң америка бу нөвәт ашкарилиған асия сияситидики өзгиришләргә қандақ инкас қайтуридиғанлиқи һазирчә намәлум болуп, бу өзгиришләрниң хитай рәһбәрлирини гаңгиритип қойғанлиқи илгири сүрүлмәктә. Бу һәқтә тохталған хитай хәлқ университетидики тәтқиқатчи ши йинхуң хитай рәһбәрлириниң америкиниң ташқи сияситидики бу җиддий өзгиришләргә таза тәйяр әмәсликини язған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт