Америка б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң әзалиқиға илтимас қилиду

Америка сабиқ президент җорҗ буш дәвридә б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң әзалиқидин чекинип чиққан иди. Лекин обама һөкүмити сәйшәнбә күни америкиниң кишилик һоқуқ кеңишиниң әзалиқиға қатнишиш илтимасида болидиғанлиқини елан қилди.
Мухбиримиз әркин
2009-04-01
Share
xillariy-Klinton-Asiya-305 Америка ташқи ишлар министири һелларий клинтон бир һәптилик шәрқий асийа зийаритини башлиған болуп, сүрәттә, у, йапонийидики бир күрүвелиш йиғинида.
AFP Photo

Бу обама һөкүмитиниң буш дәвридә йолға қоюлған америка ташқи сияситини өзгәртиш йолидики йәнә бир зор қәдәмлириниң биридур. Анализчилар обама һөкүмитиниң қарари зор илгириләш, дәп қаримақта.

Америка һөкүмити президент буш дәвридә б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң исраилийини тәнқид қилидиған, лекин судан охшаш кишилик һоқуқни дәпсәндә қиливатқан дөләтләргә көз юмудиған органға айлинип қалғанлиқини сәвәб қилип, кишилик һоқуқ кеңишини байқут қилған иди. Лекин обама һөкүмити америкиниң бу мәсилидики мәйданида өзгириш ясиғанлиқини, буш һөкүмитиниң кишилик һоқуқ кеңишини байқут қилиш сияситигә хатимә беридиғанлиқини елан қилди. Америка ташқи ишлар министирлики сәйшәнбә күни америка һөкүмитиниң б д т кишилик һоқуқ кеңишигә әза болушни қарар қилғанлиқини, америкиниң сайламға қатнишидиғанлиқини билдүргән.

Америка ташқи ишлар министири һеллари клинтон вә америкиниң б д т тики даимий вәкили сузан райс сәйшәнбә күни елан қилған бу һәқтики баянатида обама һөкүмитиниң кишилик һоқуқ кеңишигә әза болуп, кеңәшниң актип бир органға айлинишиға ярдәмдә болушни қарар қилғанлиқини тәкитлиди. Клинтон ханим баянатида мундақ дегән: " кишилик һоқуқ америка ташқи сияситиниң әң муһим һалқилириниң бири. Биз кишилик һоқуқ хитапнамисиниң ғайисини әмәлийләштүрүш үчүн, башқилар билән б д т кишилик системисини мукәммәлләштүрүшимиз керәк." Америкиниң б д т дики даимий вәкили сузан райс ханим, америка һөкүмитиниң бу қарарға келишидики сәвәбини мундақ чүшәндүргән: " чүнки биз һәмкарлашқан вақтимиздила кишилик һоқуқ кеңишини кишилик һоқуқни қоғдайдиған, кишилик һоқуқни илгири сүридиған бир мунбәр қилип қуруп чиқалаймиз."

Бәзи анализчиларниң нәзиридә америкиниң кишилик һоқуқ кеңишигә әза болуш қарари обама һөкүмитиниң ташқи сияситидики йеңи өзгириш. Бу қараштики анализчиларниң бири америкидики хитай сияси вәзийәт мутәхәссиси доктор фаң җөй әпәнди. У, бу өзгиришни зөрүр, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди. Фаң җөй мундақ дәйду": мән өзгиришни зөрүр, дәп қараймән. Чүнки хәлқара нуқтиийнәзәрдин қариғанда кишилик һоқуқ кеңиши дуня характерлик бирдин бир кишилик һоқуқи оргини шундақла һәр қайси дөләтләр өз вәкиллирини әвәтидиған бирдин - бир кишилик һоқуқ тәшкилати. Бизниң униң орнини басалайдиған 2 ‏- бир органни тепишимиз наһайити тәс. Шуңа америка бу реаллиқни көрүп йәткән. Демәк бу, дуняниң һазирқи реаллиқида униң орнини басалайдиған техиму яхши бир орган йоқ, дегәнликтур. Шуңа әң яхшиси йәнила б д т кишилик һоқуқ кеңишигә қатнишиш, дегән нуқтиға кәлгән болса керәк."
 
Б д т кишилик һоқуқ кеңиши 2006 - йили қурулған болуп, б д т кишилик һоқуқ комитетиниң орниға дәсситилгән. Кишилик һоқуқи комитети хәлқара җәмийәтниң ишәнчисини йоқатқан, инавити төкүлгән, етибари қалмиған әһвалда тарқитиветилгән болуп, кишилик һоқуқ кеңиши бу җәһәттики бошлуқни толдуриду, дегән үмидләр билән қурулған иди. Лекин б д т кишилик һоқуқи оргинидики ислаһат кишилик һоқуқни дәпсәндә қиливатқан дөләтләрниң мәзкур органға әза болувелишини тосиялмиған. Бу әһваллар буш һөкүмитиниң кишилик һоқуқ кеңишини байқут қилишидики түпки сәвәбләрниң бири иди. Әгәр америка кишилик һоқуқ кеңишигә әза болуп сайланса хитайниң кишилик һоқуқ хатирисини яхшилишиға қанчилик тәсир көрситәләйду ?

Фаң җөй әпәнди ху җинтав дәвридә хитай кишилик һоқуқи хатириси вә демократийә ишлирида йүксилиш болиду, дәп қаримайдиғанлиқини тәкитләйду. У " һазирқи әһвалдин қариғанда җуңгониң ху җинтав башчилиқидики бу әвлад рәһбәрлири көңүл бөлидиған мәсилиләр билән хәлқара җәмийәт көңүл бөлидиған мәсилиләр охшимайду. Хәлқара җәмийәт җуңгониң кишилик һоқуқ әһвали, күнсери күчийиватқан хәлқара тәсир күчини қандақ ишлитидиғанлиқи вә бихәтәрлик мәсилисигә көңүл бөлиду. Лекин ху җинтав башчилиқидики рәһбәрләрниң қизиқидиғини болса җуңгониң муқимлиқи, иқтисади тәрәққият, җуңгониң қудрәтлик дөләт болуши.... Мениң пәризимчә ху җинтав һакимийәт сорайдиған йилларда өзиниң нишанини өзгәртип, хәлқара җәмийәтниң тәлипигә җаваб бәрмәслики мумкин", дәп көрсәтти.

Хитайниң уйғур елидики сияситиниң радикаллишиватқанлиқини тәкитлигән фаң җөй әпәнди, йәнә ху җинтав дәвридә хитайниң уйғур елидә йолға қоюватқан бастуруш сияситидә өзгириш болиду, дәп қаримайдиғанлиқини, хитайниң райондики сиясити йәрлик уйғурларни контрол қилиш асасида йолға қоюливатқанлиқини билдүрди. У мундақ дәйду": җуңго һөкүмитиниң нуқтиийнәзиридин ейтқанда униң шинҗаңда йолға қоюватқан сиясити асасән контролни асас қилған сиясәттур. Улар һечқачан шинҗаңдики милли аптономийини йәрлик хәлқниң өз- өзини идарә қилиш нуқтиийнәзиридә туруп ислаһ қилишни ойлишип бақмиди. Улар контрол қилишни асаси орунға қоюп кәлмәктә. Ислаһат болса уларниң әң ахирқи нишанидики мәсилә. Шуңа мениңчә ху җинтав дәвридә җуңгониң шинҗаң сиясити өзгәрмәслики мумкин."

Обама һөкүмитиниң б д т кишилик һоқуқ кеңишигә әза болуш қарари америка дөләт мәҗлисидики демократларниң қоллишиға еришкән болуп, авам палата ташқи ишлар комитетиниң рәиси ховард берман һөкүмәтниң қарарини қоллайдиғанлиқини, америкиниң б д т кишилик һоқуқ кеңишидә өз пикирини баян қилидиған вақит кәлди, дәп қарайдиғанлиқини билдүргән. Лекин обама һөкүмитиниң мәзкур қарари авам палатасидики бәзи җумһурийәтчи әзаларниң қоллишиға еришәлмиди.

Җумһурийәтчи авам палата әзаси илеана рос - летинан, обама һөкүмитиниң мәзкур қарарини қайта ойлишип беқишини, кишилик һоқуқ кеңишиниң йеқиндила исраилийигә қарши бир тәрәплимилик қарар мақуллиғанлиқини тәкитлигән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт