Amérika b d t kishilik hoquq kéngishining ezaliqigha iltimas qilidu

Amérika sabiq prézidént jorj bush dewride b d t kishilik hoquq kéngishining ezaliqidin chékinip chiqqan idi. Lékin obama hökümiti seyshenbe küni amérikining kishilik hoquq kéngishining ezaliqigha qatnishish iltimasida bolidighanliqini élan qildi.
Muxbirimiz erkin
2009-04-01
Share
xillariy-Klinton-Asiya-305 Amérika tashqi ishlar ministiri héllariy klinton bir heptilik sherqiy asiya ziyaritini bashlighan bolup, sürette, u, yaponiyidiki bir kürüwélish yighinida.
AFP Photo

Bu obama hökümitining bush dewride yolgha qoyulghan amérika tashqi siyasitini özgertish yolidiki yene bir zor qedemlirining biridur. Analizchilar obama hökümitining qarari zor ilgirilesh, dep qarimaqta.

Amérika hökümiti prézidént bush dewride b d t kishilik hoquq kéngishining isra'iliyini tenqid qilidighan, lékin sudan oxshash kishilik hoquqni depsende qiliwatqan döletlerge köz yumudighan organ'gha aylinip qalghanliqini seweb qilip, kishilik hoquq kéngishini bayqut qilghan idi. Lékin obama hökümiti amérikining bu mesilidiki meydanida özgirish yasighanliqini, bush hökümitining kishilik hoquq kéngishini bayqut qilish siyasitige xatime béridighanliqini élan qildi. Amérika tashqi ishlar ministirliki seyshenbe küni amérika hökümitining b d t kishilik hoquq kéngishige eza bolushni qarar qilghanliqini, amérikining saylamgha qatnishidighanliqini bildürgen.

Amérika tashqi ishlar ministiri héllari klinton we amérikining b d t tiki da'imiy wekili suzan rays seyshenbe küni élan qilghan bu heqtiki bayanatida obama hökümitining kishilik hoquq kéngishige eza bolup, kéngeshning aktip bir organ'gha aylinishigha yardemde bolushni qarar qilghanliqini tekitlidi. Klinton xanim bayanatida mundaq dégen: " kishilik hoquq amérika tashqi siyasitining eng muhim halqilirining biri. Biz kishilik hoquq xitapnamisining ghayisini emeliyleshtürüsh üchün, bashqilar bilen b d t kishilik sistémisini mukemmelleshtürüshimiz kérek." Amérikining b d t diki da'imiy wekili suzan rays xanim, amérika hökümitining bu qarargha kélishidiki sewebini mundaq chüshendürgen: " chünki biz hemkarlashqan waqtimizdila kishilik hoquq kéngishini kishilik hoquqni qoghdaydighan, kishilik hoquqni ilgiri süridighan bir munber qilip qurup chiqalaymiz."

Bezi analizchilarning neziride amérikining kishilik hoquq kéngishige eza bolush qarari obama hökümitining tashqi siyasitidiki yéngi özgirish. Bu qarashtiki analizchilarning biri amérikidiki xitay siyasi weziyet mutexessisi doktor fang jöy ependi. U, bu özgirishni zörür, dep qaraydighanliqini bildürdi. Fang jöy mundaq deydu": men özgirishni zörür, dep qaraymen. Chünki xelq'ara nuqti'iynezerdin qarighanda kishilik hoquq kéngishi dunya xaraktérlik birdin bir kishilik hoquqi orgini shundaqla her qaysi döletler öz wekillirini ewetidighan birdin - bir kishilik hoquq teshkilati. Bizning uning ornini basalaydighan 2 ‏- bir organni tépishimiz nahayiti tes. Shunga amérika bu ré'alliqni körüp yetken. Démek bu, dunyaning hazirqi ré'alliqida uning ornini basalaydighan téximu yaxshi bir organ yoq, dégenliktur. Shunga eng yaxshisi yenila b d t kishilik hoquq kéngishige qatnishish, dégen nuqtigha kelgen bolsa kérek."
 
B d t kishilik hoquq kéngishi 2006 - yili qurulghan bolup, b d t kishilik hoquq komitétining ornigha dessitilgen. Kishilik hoquqi komitéti xelq'ara jem'iyetning ishenchisini yoqatqan, inawiti tökülgen, étibari qalmighan ehwalda tarqitiwétilgen bolup, kishilik hoquq kéngishi bu jehettiki boshluqni tolduridu, dégen ümidler bilen qurulghan idi. Lékin b d t kishilik hoquqi orginidiki islahat kishilik hoquqni depsende qiliwatqan döletlerning mezkur organ'gha eza boluwélishini tosiyalmighan. Bu ehwallar bush hökümitining kishilik hoquq kéngishini bayqut qilishidiki tüpki seweblerning biri idi. Eger amérika kishilik hoquq kéngishige eza bolup saylansa xitayning kishilik hoquq xatirisini yaxshilishigha qanchilik tesir körsiteleydu ?

Fang jöy ependi xu jintaw dewride xitay kishilik hoquqi xatirisi we démokratiye ishlirida yüksilish bolidu, dep qarimaydighanliqini tekitleydu. U " hazirqi ehwaldin qarighanda junggoning xu jintaw bashchiliqidiki bu ewlad rehberliri köngül bölidighan mesililer bilen xelq'ara jemiyet köngül bölidighan mesililer oxshimaydu. Xelq'ara jem'iyet junggoning kishilik hoquq ehwali, künséri küchiyiwatqan xelq'ara tesir küchini qandaq ishlitidighanliqi we bixeterlik mesilisige köngül bölidu. Lékin xu jintaw bashchiliqidiki rehberlerning qiziqidighini bolsa junggoning muqimliqi, iqtisadi tereqqiyat, junggoning qudretlik dölet bolushi.... Méning perizimche xu jintaw hakimiyet soraydighan yillarda özining nishanini özgertip, xelq'ara jem'iyetning telipige jawab bermesliki mumkin", dep körsetti.

Xitayning Uyghur élidiki siyasitining radikallishiwatqanliqini tekitligen fang jöy ependi, yene xu jintaw dewride xitayning Uyghur élide yolgha qoyuwatqan basturush siyasitide özgirish bolidu, dep qarimaydighanliqini, xitayning rayondiki siyasiti yerlik Uyghurlarni kontrol qilish asasida yolgha qoyuliwatqanliqini bildürdi. U mundaq deydu": junggo hökümitining nuqti'iyneziridin éytqanda uning shinjangda yolgha qoyuwatqan siyasiti asasen kontrolni asas qilghan siyasettur. Ular héchqachan shinjangdiki milli aptonomiyini yerlik xelqning öz- özini idare qilish nuqti'iyneziride turup islah qilishni oyliship baqmidi. Ular kontrol qilishni asasi orun'gha qoyup kelmekte. Islahat bolsa ularning eng axirqi nishanidiki mesile. Shunga méningche xu jintaw dewride junggoning shinjang siyasiti özgermesliki mumkin."

Obama hökümitining b d t kishilik hoquq kéngishige eza bolush qarari amérika dölet mejlisidiki démokratlarning qollishigha érishken bolup, awam palata tashqi ishlar komitétining re'isi xoward bérman hökümetning qararini qollaydighanliqini, amérikining b d t kishilik hoquq kéngishide öz pikirini bayan qilidighan waqit keldi, dep qaraydighanliqini bildürgen. Lékin obama hökümitining mezkur qarari awam palatasidiki bezi jumhuriyetchi ezalarning qollishigha érishelmidi.

Jumhuriyetchi awam palata ezasi ilé'ana ros - létinan, obama hökümitining mezkur qararini qayta oyliship béqishini, kishilik hoquq kéngishining yéqindila isra'iliyige qarshi bir tereplimilik qarar maqullighanliqini tekitligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet