Amérika doklat élan qilip, xitayning Uyghurlargha yürgüzgen diniy siyasitini eyiblidi

Amérika dölet ishlarministirliqining her yili bir qétim élan qilinidighan xelq'ara diniy erkinlik doklati charshenbe küni élan qilindi. Doklatta xitayning diniy erkinlik weziyitige alahide orun bérip, bu bir yilda xitay diniy erkinlik weziyitining dawamliq nacharlashqanliqi, Uyghur musulmanliri, tibet buddi'istliri we hökümet tizimigha élinmighan xitay xristi'an guruhlirining zerbige uchrap, öktichi diniy zatlarning tutqun qilin'ghanliqi we türmige solan'ghanliqi ilgiri sürülgen.
Muxbirimiz erkin
2010.11.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
amerika-dolet-mejlisi Amérika tashqi ishlar ministiri hilari kilinton junggo - amérika soda yighini ziyapitida söz qilmaqta
AFP Photo

Uyghur kishilik hoquq teshkilatliri doklatning Uyghurlargha da'ir mezmunliridin memnun ikenlikini bildürdi we buning amérika tashqi siyasitide eks étishini ümid qildi.

Amérika dölet ishlar ministirliqi charshenbe küni dunyadiki 125 döletning diniy erkinlik weziyitige da'ir 2010 ‏ - yilliq doklatini élan qildi. Doklatta diniy erkinlik weziyiti alahide tilgha élin'ghan döletlerning biri xitay bolup, dölet ishlar ministirliqi xitayni bu yilmu yene diniy erkinlik weziyiti alahide diqqet qilinidighan döletler tizimlikige kirgüzgen. Doklatta xitay asasiy qanunida puqralarning "normal diniy pa'aliyiti" qoghdilidighanliqi qeyt qilin'ghan bolsimu, lékin hökümet tizimlikidiki "wetenperwer diniy jem'iyetler"ning pa'aliyitige cheklik da'iride yol qoyulghandin sirt falun'gung, protéstant yaki katolik a'ile chérkawlirining normal pa'aliyiti cheklimige uchrighanliqini, bolupmu Uyghur aptonom rayonida 5"‏ - iyul weqesi"din kéyin diniy ziyankeshlik küchiyip, diniy kitab we diniy kiyim - kécheklerni chekleshni öz ichige alghan atalmish "qanunsiz diniy pa'aliyetler"ni basturush jiddiyleshkenlikini, tibet we tibet aptonom rayonining sirtidiki tibet rayonlirida diniy erkinlikni basturush dawamliq éghirlashqanliqini ilgiri sürgen.

Xitay tunji qétim 1999‏ - yili amérika dölet ishlar ministirliqining diniy erkinlik weziyiti alahide diqqet qilinidighan döletler tizimlikige kirgüzülgen idi. Xitay axirqi qétim bu tizimlikke, dölet ishlar ministirliqining 2010 ‏ - yili élan qilin'ghan diniy erkinlik doklatida kirgüzülgen bolup, mezkur doklat élan qilin'ghan waqti musulmanlarning qurban héytining 2‏ - künige toghra kelgen idi. Doklatta amérika hökümitining Uyghur aptonom rayonining diniy erkinlik weziyitidin alahide endishe qiliwatqanliqi eskertilip, "amérika emeldarlirining xitay hökümitini az sanliqlarning diniy pa'aliyitige cheklime qoyushni bikar qilishqa, Uyghur musulmanliri we tibet buddistlirining pa'aliyitini chekleshtin waz kéchishke chaqirip kéliwatqanliqi, diniy cheklime tibet we Uyghur aptonom rayonida weziyetning jiddiylishishige türtke bolup qéliwatqanliqini otturigha qoyup kéliwatqanliqi" tekitlen'gen.

Amérika dölet ishlar ministiri hillariy klinton xanim, ministirliqning charshenbe küni xelq'ara diniy erkinlik doklati élan qilish munasiwiti bilen chaqirghan axbarat yighinida amérikining diniy erkinlik mesilisidiki meydanini chüshendürüp, diniy erkinlik kishilik hoquqning asaslirining biridur, dep körsetti. Klinton xanimning eskertishiche, diniy erkinlik kishilik hoquqning asasliridin bolupla qalmay, u yene jem'iyet tinchliqi we muqimliqining muhim halqisidur. U, diniy erkinlik kishilik hoquq xelq'ara xitabnamisi, puqralar hoquqi we siyasi heqler xelq'ara ehdinamisi we nurghun döletlerning asasiy qanunida qoghdilidighanliqini eskertip, "chünki biz diniy erkinlikke shuning üchün ishinimiz we shuning üchün buningda ching turimizki biz her qandaq jaydiki her qandaq xelqning hökümetning mudaxilisiz , hetta ularning qoghdishi astida öz étiqadi boyiche yashash hoquqi bolushi kérek, dep qaraymiz. Lékin nurghun yerlerde yüz bériwatqan hadisiler bizni bi'aram qiliwatidu. Diniy erkinlik xelqini ézidighan istibdat hakimiyetlerning tehditi we diniy zorawan esebiy guruhlarning tehditige duch kéliwatidu" dep körsetti. U xitayning diniy guruhlargha parakendichilik séliwatqanliqini eskertip, "biz hökümetning tibetlik buddistlar, a'ile chérkawlirigha eza xristi'anlar we Uyghur musulmanlirigha parakendichilik séliwatqanliqigha da'ir xitaydin kelgen melumatlarni tapshuruwalduq" deydu.

Amérika dölet ishlar ministirliqining doklatida, Uyghurlarning diniy erkinlik weziyitide saqliniwatqan mesililer alahide otturigha qoyulup, Uyghur aptonom rayoni da'irilirining yash - ösmürlerning diniy telim élish we namaz oqushigha cheklime qoyghanliqini tenqidligen. Xitay tashqi ishlar ministirliqining 2005‏ - yili ata - anilarning yash ösmürlerge diniy telim bérishige yol qoyulidighanliqini, yash - ösmürlerning diniy pa'aliyetke qatnishalaydighanliqini élan qilishigha qarimay, Uyghur aptonom rayonida balilarning diniy pa'aliyetke qatnishishi cheklen'genlikige da'ir melumatlar bérilgenlikini, shinjangning balilarni qoghdash toghrisidiki qanun nizamida ata - anilarning balilirini diniy pa'aliyet bilen shughullinishigha yol qoyushi cheklen'genlikini, lékin buninggha qarimay Uyghur aptonom rayonining qismen jaylirida balilarning jüme namizigha qatnishiwatqanliqini ilgiri sürgen.

Xitay hökümiti 2001‏ - yili amérikida yüz bergen 11"‏ - séntebir weqesi"din kéyin, özining diniy siyasitini özgertip, bir qatar yerlik belgilimilerni chiqirip yolgha qoyush arqiliq Uyghurlarning kündilik diniy pa'aliyet da'irisini taraytqan we nishanini Uyghur perzentlirige diniy telim bérishni chekleshke qaratqan idi. Xitay chiqarghan bu heqtiki yerlik belgilimiliride "ayallar, balilar, pénsiyige chiqqan kadirlar, partiyilikler we xizmetchlerning meschitke kirip ibadet qilishi" cheklen'gen idi. Amérika dölet ishlar ministirliqining doklatida bolsa "xitay hökümitining Uyghur aptonom rayonidiki atalmish 'bölgünchilik, diniy esebiylik we térrorluq' endishisi Uyghur musulmanlirigha basturush xaraktérlik cheklimilerni yüzgüzüshige türtke boluwatqanliqini ilgiri sürgen.

Amérika dölet ishlar ministirliqining emgek we kishilik hoquq ishlirigha mes'ul yardemchi ministiri mayk poznér, charshenbe küni ministirliq binasidiki axbarat élan qilish yighinida eskertip, xitayda diniy guruhlarning dawamliq cheklimige uchrawatqanliqini ilgiri sürdi. U, "xitayda klinton xanim éytqandek, shinjangdiki Uyghur ahalisi, tibettiki buddistlar we a'ile xristi'an chérkawlirigha qaritilghan diniy erkinlikke da'ir bashqa cheklimilerning dawam qilghanliqigha shahid bolghanliqi"ni bildürdi. Mayk poznérning eskertishiche, amérika dölet ishlar ministirliqi bu yil xitaydin sirt yene bérma, éritriye, shimaliy koriye, iran, se'udi erebistan, sudan we özbékistan qatarliq 8 döletning diniy erkinlik xatirisi alahide diqqet qilinidighan döletler tizimlikige kirgüzülgenlikini eskertti.

Bezi analizchilarning eskertishiche, xitay hökümiti bir tereptin xitaydiki musulmanlarni islam dunyasi bilen alaqini kücheytishtiki diplomatik waste ornida qollansa, yene bir tereptin islam diniy Uyghur milliy kimlikining asasi dep qarap, uni özlirige uzun muddetlik tehdit hésablawatqanliqini we shuning üchün Uyghurlarning diniy kimlikini ajizlitishqa tirishiwatqanliqini ilgiri sürmekte. Amérika dölet ishlar ministirliqining doklatida yerlik hökümet da'irilirining bu mesilidiki pozitsiyisini tenqidlep, "Uyghur aptonom rayonining turpan wilayiti we qeshqer konasheher nahiyiside hökümet organlirining oqutquchi we artist qobul qilish élanida xizmetke qobul qilin'ghuchilarning din'gha ishenmeydighan, diniy pa'aliyetke qatnashmaydighan bolushi telep qilin'ghanliqi"ni tekitligen.
 
Xitay hökümiti 11"‏ - séntebir weqesi"din kéyin, bolupmu 2007‏ - yili nechche ming Uyghurning pakistandiki se'udi elchixanisi aldigha toplinip, hej wizisi telep qilish weqesidin kéyin, xitay hökümiti Uyghurlarning hej pa'aliyitini kontrol qilishni kücheytken idi. Amérika hökümitining diniy erkinlik doklatida da'irilerning Uyghur musulmanlirining pasportini dawamliq musadire qilish arqiliq ularning se'udi erebistan'gha bérip hej qilishini imkansiz ehwalgha chüshürüp qoyghanliqini ilgiri sürgen. Xitay hökümitining se'udi erebistan, pakistan we süriye qatarliq döletlerge bésim ishlitip, xitayning diniy cheklimisini tenqid qilghan we yaki atalmish qanunsiz diniy pa'aliyet bilen shughullan'ghanliqi ilgiri sürülgen bezi Uyghur musulmanlirini mejburiy xitaygha qayturghanliqigha da'ir melumatlarni alghanliqini bildürgen.

Doklatta yene, Uyghur musulmanlirining diniy ibadet we diniy pa'aliyet seweblik tutqun'gha uchrighanliqi tenqidlen'gen. Doklatta erkin asiya radi'osi Uyghur bölümining xewirini neqil keltürüp, Uyghur élining ghulja nahiyiside zulpiye isimlik Uyghur qiz we uning 3 neper tughqinining shundaqla yene shu nahiyidiki sétiwaldi hashim isimlik Uyghur bilen uning ayali helime we bashqa 3 neper a'ile ezasining mehellidiki ayallargha diniy ders bérish, diniy kitab oqush, diniy pasunda kiyinish, ruxsetsiz diniy teblix qilish qatarliq seweblerdin tutqun'gha uchrighanliqini ilgiri sürgen. Doklatta eskertishiche, Uyghur we tibet qatarliq milletler diniy we milliy her ikki tereptin kemsitishke uchraydighan bolup, bu bir yilda Uyghur aptonom rayonida Uyghurlar bilen xitaylarning ziddiyiti dawamliq ötkürleshken.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.