'Бизниң қандақ қилишимиз хитайниң қандақ йолда меңишиға мунасивәтлик'

Көзәткүчиләр америка йеңи президенти барак обама дәвридә хитай - америка мунасивитиниң қандақ түс алидиғанлиқиға диққәт қилишмақта.
Мухбиримиз әркин
2009.01.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xillary-klinton-305 Хеллари клинтон, 13 - йанвар күнидики америка палатасиниң тәстиқлаш йиғидин бурун палатадики хизмәтдашлири билән биргә мухбирларниң соаллириға җавап бәрмәктә.
AFP Photo

Обаманиң ташқи ишлар министири, сабиқ кеңәш палата әзаси хеллари клинтон алдинқи күни дөләт мәҗлисиниң ташқи мунасивәтләр комитетида гуваһлиқтин өтүп, обама һөкүмити йолға қойидиған ташқи сиясәт вә хитай - америка мунасивәтлиригә изаһат бәрди.

Анализчилар бу дәврдә хитай - америка мунасивәтлириниң йеқинлишидиғанлиқини, лекин бу җәрянда хитай дуч келидиған бесимниң йеник болмайдиғанлиқини билдүрмәктә.

Америка дунядики нурғун ишларни өзи ялғуз һәл қилалмайду

Америка кеңәш палатаси ташқи мунасивәтләр комитетиниң алдинқи күни чақирған дөләт мәҗлис бинасидики гуваһлиқ бериш йиғини кеңәш палата әзаси хеллари клинтонниң йеңи президент барак обама тәрипидин америка ташқи ишлар минситирлиқиниң келәр нөвәтлик министирлиқиға тәйинләнгәнлик вәқәси билән мунасивәтлик иди.

Йиғинниң күн тәртипи хеллари клинтонниң вәзипигә олтурғандин кейин йолға қойидиған ташқи сиясити, униң намзатлиқини тәстиқлашни мәзмун қилған болуп, йиғинда хеллари клинтон обама һөкүмитиниң ташқи сиясити вә америкиниң йәр шари истиратегийисини шәрһлиди. Обама һөкүмитиниң һәрбий күчкә тайинипла мәсилә һәл қилидиған һөкүмәт болмай дипломатийигә әһмийәт беридиғанлиқини, әқилгә тайинип иш қилидиған "ақиланә һөкүмәт" болидиғанлиқини тәкитлигән хеллари клинтон, " америка дунядики нурғун җидди мәсилиләрни ялғуз өзи һәл қилип кетәлмәйду шундақла дуня бу мәсилиләрни америкасизму һәл қилалмайду," дәп көрсәтти.

Америкиниң сиясити хитайниң өзигә бағлиқ

У, йеңи һөкүмәтниң хитай сияситини шәрһилигәндә келәр нөвәтлик һөкүмәт хитай билән болған һәмкарлиқни давамлаштуруши керәк, дәп қарайдиғанлиқини, лекин шуниң билән биргә америкиниң хитайға қандақ муамилә қилиши хитайниң позитсийисигә мунасивәтлик икәнликини билдүрди.

Клинтон ханим, " биз хитай билән иҗабий вә һәмкарлиқ асасидики икки тәрәплимилик мунасивәтни раваҗландурушни арзу қилимиз. Икки тәрәп мунасивитини күчәйтишниң усуллириниң бири ортақ көңүл бөлидиған мәсилиләрдә аридики ихтилапларни сәмимий сөзлишиштур. Лекин америкиниң тиришчанлиқи бир тәрәплимилик әмәс. Бизниң қандақ қилишимиз хитайниң кәлгүсидә мәмликәт ичи вә ташқи ишларда қандақ қилидиғанлиқи билән мунасивәтлик", дәп көрсәтти.

Хеллари клинтон йәнә обама һөкүмитиниң пәләстин - исраилийә тоқунушидики мәйдани, ирақтин қошун чекиндүрүш, афғанистанда қошун көпәйтиш, терроризмға қарши туруш, қирғучи қоралларни чәкләш, шималий корийә, иранниң ядро қоралларға еришишини тосуш қатарлиқларни оттуриға қоюп, америка келидиған әң зор тәһдит қирғучи қоралларниң террорчиларниң қолиға чүшүп кетиш хәтири икәнликини агаһландурди. Бәзи анализчилар, хитайниң 11 ‏ - сентәбир вәқәсидин кейин америка билән бу җәһәттики һәмкарлиқни күчәйтип, һөкүмәтниң қорал - ярақ експортини назарәт қилишни күчәйтидиған бәзи бәлгилимиләрни йолға қойғанлиқини билдүрмәктә.

Клинтон : америка билән хитай ортақ мәнпәәткә игә

Клинтон ханим " хитай билән техиму үнүмлүк шериклик мунасивити қуруш америка үчүн наһайити муһим. Америка чоқум икки тәрәп мунасивитигә һөрмәт қилиш асасида муамилә қилиши керәк, чүнки америка билән хитай ортақ мәнпәәткә игә дөләтләр," дәйду.

Лекин анализчилар хитай - америка арисида иқтисади вә бихәтәрлик саһәсидики һәмкарлиқниң күчийиш еһтимали барлиқини, шуниң билән биргә келәчәк йиллардики ихтилапниң мәдәнийәт қиммәт қарши саһәсидә әкс етидиғанлиқини илгири сүрмәктә. Бу қараштики вәзийәт анализчилириниң бири америкиниң вирҗинийә штатида яшайдиған хитай тәтқиқатчиси лю шавбо әпәндидур.

Хитай обама дәвридә идилогийә җәһәттики бесимға учриши мумкин

Лю шавҗо, " мениң қаришимчә җуңго - америка мунасивити тәртипкә селиниш басқучида турмақта. Чүнки америкиниң ички сиясити йәр шари терроризмға қарши туруш вә ташқи сиясити тәртипкә селиниватиду. Буниңда җуңго наһайити муһим орунда турмақта. Бир тәрәптин, иқтисади вә бихәтәрлик саһәсидә наһайити чоңқур һәмкарлиқи бар. Йәнә бир тәрәптин, америкиниң терроризмға қарши урушта ғәрб дунясидики орнини тәртипкә селишқа дуч кәлди. Бу әһвалда бир тәрәптин һәмкарлиқ бошлуқи бар болса, йәнә бир тәрәптин тоқунуш йүз бериш хәвпи мәвҗут. Бу түрдики тоқунуш асаслиқи идеологийә аң саһәсидә йүз бериши мумкин. Чүнки хәлқара мунасивәтләр мәнпәәтни асас қилсиму, лекин ғәрб дөләтлириниң мәвҗутлуқ асаси униң қиммәт қарши йәни мәдәнийәт асасиға тайиниду. Шуңа ғәрб билән болған һәмкарлиқ йәнә идеологийә аң саһәсидики бесимни күчәйтиду," деди.

Кишилик һоқуқи, әркинлик вә кишилик қиммәт қариши хитай - америка арисидики узун йиллар һәл болмай келиватқан негизлик ихтилапларниң бири болуп һесаблиниду.

Хитай шимали корийәниң идилогийилик сәпдиши?

Хитай нопуси көп, земини кәң иқтисади йошурун күчи зор чоң дөләт. Анализчилар, әгәр хитай ички вәзийити муқимсиз, хәлқниң кишилик һоқуқи капаләткә игә болмиған бир дөләт болса бу дуняниң тинчлиқиға зор тәһдит, дәп қаримақта.

Лю шавҗо әпәнди җуңгониң қандақ йолға меңиши, ғәрб қиммәт қаришини асас қилған әркинлик, демократийә вә кишилик һоқуқи йолиға қарши бир йолда маңамду ? яки инақлиқни илгири сүридиған йолни тутамду? дегән мәсилә наһайити муһим мәсилә икәнлики, әпсуски компартийиниң идеологийә саһәсидә тутқан йоли шималий корийә йеқин туруватқанлиқини билдүрди.

У," җуңго компартийисиниң идеологийә саһәсидә чиң туруп келиватқан йолидин қариғанда ғәрб билән бу җәһәттики чәк чегрини айришни үмид қилип кәлди. Җуңго идеологийә аң саһәсидә шималий корийәгә охшаш диктатор түзүмгә йеқин турмақта. Әгәр бу йолни давамлаштурувәрсә нурғун ишларда тоқунуш йүз бериши мумкин. Лекин бу йолдин ваз кечәй десә мәмликәт ичидә ислаһат елип беришкә тоғра келиду. Шуңа обама сайланғандин кейин,  америка ички сиясити мислисиз тәртипкә селинмақта. Ташқи ишлар министирлики вә һөкүмәт органлириниң рәһбәрликтики бирдәклики күчийиватиду. Ташқи сиясәттики бирдәклик җуңгоға қандақ сиясәт тутуш мәсилисидики бурунқи бөлүнүшкә хатимә берип, җуңго билән болған мунасивәт йеңи бир дәвргә кириши мумкин," дәйду.

 

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт