Xelq'ara kechürüm teshkilati xitayni olimpik yighinidin burun kishilik hoquq weziyitini yaxshilashqa chaqirdi


2005.08.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
beijing_olympics_300.jpg
Xitayda olimpik? chégrisiz muxbirlar teshkilati resimi.

Bash shitabi londondiki "xelq'ara kechürüm teshkilati" bayanatida, xitay hökümitining siyasiy mehbuslarni qoyup bérishini we ölüm jazasini bikar qilishini telep qildi. Ular bayanatta yene, "béyjing olimpikke iltimas sunush komitéti" ning 2001 - yili olimpik yighinigha sahipxan bolushni talishiwatqan mezgilde, eger olimpik yighini xitayda ötküzülse, buning xitayning kishilik hoquqini yaxshilishigha köp yardimi bolidighanliqini éytqanliqini, emma emeliyette bolsa, yéqinqi bir nechche yillardin buyan xitayning kishilik hoquq weziyitide héchqandaq yaxshilinish körülmigenlikini eskertti.

Xitay, dunya boyiche muxbirlarni eng köp türmige tashlighan dölet

"Xelq'ara kechürüm teshkilati" ning mezkur bayanatini teyyarlighuchi réna barbara fransis bu munasiwet bilen radi'omizning ziyaritini qobul qilip, ilgiri béyjing hökümitining hetta, axbarat erkinlikini barghanséri yaxshilash toghrisida bergen wedilirini alahide tilgha aldi. Shundaqla xitayning emeliy ehwalining del buning eksiche bolghanliqini tekitlidi. U mundaq dédi:

"Epsuslinarliqi, 2001 - yilidin bashlap, bolupmu ötken yili xitayda téximu köp muxbirlar arqa-arqidin qolgha élindi. Mana xitayda hazir 64 neper muxbir türmide turiwatidu. Buning bilen xitay dunyada muxbirlarni eng köp türmige tashlighan döletke aylandi. Buningdin sirt xitayning intérnét yazghuchilirigha bolghan kontrolliqimu barghanséri chingiyiwatidu. Mesilen, muxbir shi tawning uzun muddetlik nazaret astigha élinishi we "jenubiy paytext géziti" ning bir xizmetchisige késim bérilishige oxshash nurghun misallar bar. Mana bularning hemmisi xitay hökümitining wediside qilchilik turmighanliqini ispatlaydu".

Béyjingdiki déhqanlar olimpik sewebidin yerliridin mejburiy ayrilmaqta

"Epsuslinarliqi, 2001 - yilidin bashlap, bolupmu ötken yili xitayda téximu köp muxbirlar arqa-arqidin qolgha élindi. Mana xitayda hazir 64 neper muxbir türmide turiwatidu. Buning bilen xitay dunyada muxbirlarni eng köp türmige tashlighan döletke aylandi. Buningdin sirt xitayning intérnét yazghuchilirigha bolghan kontrolliqimu barghanséri chingiyiwatidu.

"Xelq'ara kechürüm teshkilati" bayanatida yene, béyjing hökümitining olimpikke chétishliqi bolghan bezi ishlardimu kishilik hoquqni dawamliq depsende qiliwatqanliqini eskertti. Buningdin sirt, bash shitabi nyu-yorktiki "xitay kishilik hoquq teshkilati"mu olimpikke munasiwetlik kishilik hoquq depsendichiliklirige alahide ehmiyet berdi. Mezkur teshkilatning re'isi lyu ching, "xelq'ara kechürüm teshkilati"ning bu heqtiki qarashlirigha tamamen qoshuludighanliqini bildürüp mundaq dédi:

"Téxi yéqindila béyjing shehirining etrapidiki déhqanlar rayonida, hökümetning olimpik meydani sélish üchün xelqning yerlirini mejburiy we zorluq bilen tartiwélish weqesi körüldi. Hetta narazi bolghan bezi kishiler olimpik komitétigha xet yézip, özlirining kishilik hoquqini qoghdashni telep qildi. Mana bu kishiler hökümet teripidin tehdit we agahlandurushqa hetta biwaste ziyan-zexmetke uchridi".

Lyu ching yene, xelq'ara olimpik komitétining, xitay hökümitining kishilik hoquq jehette qilghan- etkenliri üstidin qattiq nazaret élip barmighanliqini eyiblidi. U mundaq dédi:

"Gerche xelq'ara olimpik komitéti olimpik yighinini ötküzüshtin burun we kéyinmu, xitayni kishilik hoquq weziyitini yaxshilashqa ündeydighanliqini bildürgen bolsimu, lékin ular héchqandaq konkrét telep we mezmunlarni otturigha qoymidi. Eksiche, olimpik yighinining bir tenheriket pa'aliyiti ikenlikini, buni kishilik hoquq bilen baghliwélishni xalimaydighanliqini éytti. Olimpik komitétining del mushundaq qet'iy bolmighan pozitsiyisi sewebidin, xitay hökümiti kishilik hoquq weziyitide héchqandaq ilgirilesh hasil qilmidi, hetta hazir téximu yüreklik halda qoralliq we zorawanliq bilen basturush élip bériwatidu".

Réna: xelq'ara olimpik komitétining xitaygha qilghan bésimi yéterlik emes.

Xelq'ara olimpik komitéti ilgiri béyjinggha olimpik tenheriket yighinigha sahipxanliq qilish hoquqini bérishtin burun, kishilik hoquq weziyitining, bu hoquqni bérish qararini chiqirishta muhim rol oynaydighanliqini tekitligen idi. Xelq'ara kechürüm teshkilatidiki réna barbara frensismu xelq'ara olimpik komitétini eyiblep, ularning xitaygha kishilik hoquqini yaxshilash heqqide ishletken bésimining yéterlik bolmighanliqini bildürdi. U mundaq dédi:

"Birleshken döletler teshkilatining asasiy qanun belgilimiside ochuq qilip ‘olimpik rohi, insan hoquqini qoghdashni öz ichige alidu' dep yézilghan. Bu ochuqki, insan hoquqini qoghdash, olimpikke sahipxanliq qilghuchi döletning kishilik hoquq ehwali bilen biwaste baghlinishliq. Kimiki eger olimpik rohini terghip qilishni xalaydiken, undaqta kishilik hoquqni chetke qayrip qoyushqa qet'iy bolmaydu dégenliktur".

Xelq'ara kechürüm teshkilati: olimpiktin burun xitaygha kishilik hoquq weziyitini yaxshilash heqqide bésim ishlitish kérek

"Xelq'ara kechürüm teshkilati" yene, xelq'ara olimpik komitéti bilen xelq'ara olimpik tenheriket yighinigha qatnashquchilar we xitaydiki kishilik hoquq pa'aliyetchilirining "xelq'ara kechürüm teshkilati" bilen birlikte, 2008 - yilidiki olimpik yighinidin burun, xitaygha kishilik hoquq jehette emeliy we aktip islahat élip bérish heqqide bésim ishlitishni telep qildi.

Mezkur teshkilat yene, xitay hökümitining bezi konkrét türlerdiki kishilik hoquq weziyitini yaxshilashqa chaqirdi. Bu türler bolsa, ölüm jazasini bikar qilish, edliye séstimisida derhal islahat élip bérish, dölet puqralirigha söz we yighilish erkinlikini bérish hemde siyasiy mehbuslarni qoyup bérish qatarliqlar. (Peride)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.