Erkinliki, musteqilliqini teshebbus qilghan xelq térrorchi emes

• Ixtiyari muxbirimiz kamil tursunning bu heqtiki melumati
• Download story audio

Kechürüm teshkilati kanada bölimi hüseyin jélil özbékistan da'irliri teripidin tutqun qilin'ghan we u özbékistan da'irliri teripidin xitaygha ötküzüp bérilgende ikki qétim jiddi tedbir élish chaqiriqini chiqarghan shundaqla, mexsus hüseyin jélil mesilisi heqqide ikki qétim muxbirlarni kütiwélish yighini ötküzüp, xelq'ara jem'iyetni bu mesilige ehmiyet bérishke chaqirghanidi.

Kanada xitay otturisidiki kishilik hoquq söhbiti sinaqta

Ziyaritimizni qobul qilghan Gloria Nafziger xanim hüseyin jélil mesilisidiki qatmalliq bilen kanada xitay otturisidiki kishilik hoquq söhbitining asasen sugha chilashqanliqini eskertip:

Xitay da'irliri teripidin héchqandaq uchur bérilmestin, üntinsiz tutup turiliwatqan hüseyin jélil ependining teqdirige alahide diqqet qilghanliqimiz üchün, bu heqte jiddi tedbir élish chaqiriqi chiqarghan we her qaysi döletlerdiki kechürüm teshkilatining ezaliri xitay emeldarlirigha xet yézip, ulardin hüseyin jélil ependi heqqidiki sotning adil bolishigha we kanada diplomatlirining uning bilen körüshishige kapaletlik qilishni hem uning kanadagha qaytishigha yol quyushni telep qilghaniduq. Lékin xitay hökümiti kanada diplomatiye xadimlirining hüseyin jélil ependi bilen körüsh telipini yenila ret qilmaqta we u heqqidiki sotning adil bolishigha kapaletlik qilishtin bash tartmaqta. Bu kanada puqrasining kishilik hoquqigha éghir xilap herket.. Xitayning hüseyin jélil mesilisini hel qilish, qilmasliqi kanada xitay otturisidiki kishilik hoquq söhbitining dawamlishishi üchün jiddi sinaq bolmaqta", dédi.

Xitay hökümiti hüseyin jélilni sot qilishta ching turidiken bu sot xelq'ara ölchemler boyiche bolushi kérek

Eger u térrorchi bolsa yaki u térrorchi, dégen jinayet bilen eyiblen'gen bolsa, undaqta, xitay hökümiti bu hökümni qandaq chiqarghanliqi heqqidiki delil –ispatlarni otturigha qoyushi kérek.

Kanada kechürüm teshkilati siyasi panahlan'ghuchilar bölümining mes'uli Gloria Nafziger xitay da'irlirining hüseyin jélilni térrorchiliqta eyiblimekchi bolghanliqi heqqidiki bayanatidin bashqa, u heqte héchqandaq chüshendürüshte bolmighanliqi heqqide toxtilip:

"Eger u térrorchi bolsa yaki u térrorchi, dégen jinayet bilen eyiblen'gen bolsa, undaqta, xitay hökümiti bu hökümni qandaq chiqarghanliqi heqqidiki delil –ispatlarni otturigha qoyushi kérek. Siz birawni xalighanche térrorist élan qilalmaysiz. Burun hüseyin jélil ependi siyasi partiye qurmaqchi bolghanliqi üchün xitayning türmiside yatqanidi. Nahayiti éniqki, siyasi partiye qurghan'gha térrorchi bolup qalidighan ish bolmaydu. Men xitay da'irlirining hüseyin jélil ependini, qaysi pa'aliyiti üchün, bu xil heriketke chétip, sotlawatqanliqini chüshenmeymen. Eger xitay hökümiti hüseyin jélil ependini sot qilishta ching turidiken, undaqta ularning bu sotni jama'etke uchuq-ashkara élip bérish mejburiyiti bar. Sotta hüseyin jélilning özini aqlishigha yol quyulushi we uninggha adwukat bérilishi kérek, undaq bolmaydiken némining aq, némining qara ikenlikini perqlendürgili bolmaydu. Uni eyiblesh emiliyette quruq nerse bolup qalidu," dédi.

Xitayning Uyghurlarni basturush siyasitining tarixi uzun

U 11- séntebir weqesining xitayning Uyghurlarni téximu qattiq basturushigha purset bolghanliqini, amma xitayning Uyghurlarni basturush siyasitining tarixi uzun ikenlikini tilgha élip:

"Xitay hökümiti Uyghur, tibet qatarliq azsanliq milletlerge qarita basturush siyasetlirini élip bériwatqanliqigha nahayiti uzun yillar bolup qaldi. Bu xil siyaset 11- séntebir weqesidin burunla baridi. Méningche, 11- séntebir weqesi xitay hökümiti üchün Uyghurlarni téximu qattiq basturidighan yéngi purset ata qildi. Amma xitay hökümitining mes'uliyetsizlik bilen, Uyghurlargha qarita ölüm jazasi béridighan weqeler 11-séntebir weqesidin burunla nahayiti omumlashqanidi. Xitay hökümiti özining erkinliki üchün köresh qilghan Uyghurlargha her xil namlar bilen ölüm jazasi berdi. Bu xil basturush yenila dawam qilmaqta", dédi.

Erkinliki, musteqilliqini teshebbus qilish térrorchiliq emes

Xitay hökümitining din'gha étiqat qilghanlarning térrorchiliq idiyiler bilen qandaq baghlan'ghanliqini konkrét otturigha quyush mes'uliyiti bar. Uyghurlar islam dinigha étiqat qilghanliqi üchünla ularni térrorchi qilip körsitishke bolmaydu.

Kechürüm teshkilati mesulliridin biri bolghan Gloria Nafziger xitay hökümitining atalmish üch xil küchke zerbe bérish siyasitining emiliyette Uyghurlargha zerbe bérishning yene bir xil yoli ikenlikini eskertip:

"Xitay hökümitining din'gha étiqat qilghanlarning térrorchiliq idiyiler bilen qandaq baghlan'ghanliqini konkrét otturigha quyush mes'uliyiti bar. Uyghurlar islam dinigha étiqat qilghanliqi üchünla ularni térrorchi qilip körsitishke bolmaydu. Uyghur xelqi uzun yillardin beri erkinliki we musteqilliqi üchün köresh qilip keldi. Öz erkinliki, musteqilliqini teshebbus qilish -térrorchiliq hésablanmaydu. Musulman bolushning özi térrorchiliq bolmaydu", dédi.

Gloria Nafziger Metbu'atlarda hüseyin jélilning teqdiri heqqide xilmu –xil qiyaslarning otturigha chiqiwatqanliqi we kanada hökümitidiki yuqiri derijilik emeldarlarning bu mesilige biwaste arilishidighan peytning yétip kelgenlikini otturigha qoyup:

"Méningche, kanada hökümiti hüseyin jélil ependi mesiliside yenila jimjitliq diplomatiyisini dawamlashturmaqta. Hazirqi eng muhim mesile bash ministirning bu mesilige biwaste qol tiqishidur. Stephen Harper Choqum bu mesilini qoligha élip, xitayning yuqiri derijilik emeldarliri bilen biwaste uchrashqandila, hüseyin ependining quyup bérilishini qolgha keltürgili bolidu", dédi.

Xitay hökümiti öktichilerning awazidin qorqudu

U meshhur kishilik hoquq pa'aliyetchisi rabiye kader xanimning xitayning türmisidin qutulghan bolsimu, uninggha qaritilghan psixik hujumlarning yenila dawamlishiwatqanliqi heqqide toxtilip:

Rabiye qadir mesilisi Uyghurlarning nahayiti uzun zamandin beri xitay teripidin qandaq ziyankeshlikke uchrap kéliwatqanliqini körsitip béridu. Xitay hökümitining rabiye xanimning perzentlirige qarshi élip bériwatqan heriketliri, ularning oxshimighan siyasi közqarashtiki herqandaq kishining awazigha sewr qilalmaydighanliqini chüshendüridu.. Xitay hökümiti rabiye qadirning perzentliri heqqidiki sotning jama'etke uchuq-ashkara bolishigha kapaletlik qilmisa, undaqta bu sotmu qanunsiz halgha chüshüp qalidu", dédi.

Uyghurlar musteqil bolushni teshebbus qilghanliqi üchünla, xitay ularning hoquqlirini cheklimekte

Gloria Xanim xitay hökümitining mekteplerde Uyghur tilini cheklesh siyasitining kishilik hoquqqa xilap herket ikenlikini eskertip mundaq dédi:

"Puqralarning ana tilda sözlishishini cheklesh shexisning hoquqlirigha xilap herket. Herqandaq kishining oz ana tilinida sözlishish, telim élish we öz tilida alaqe qilish erkinliki bolishi kérék. Ana tilida sözlishish, neshir hoquqi, medeniyet we en'enilirini qoghdash qatarliqlar köpligen döletlerde demokratik hoquq, dep qarilidu. Yene nurghun döletler milli en'enini asasliq kishilik hoquq, dep qaraydu. Xitay hökümitining Uyghurlarning tilini cheklesh siyasetlirimu kishilik hoquqqa xilap herket bolup hésablinidu. Uyghur xelqi xitaydin ayrilip musteqil bolushni teshebbus qilghanliqi üchünla, xitay hökümiti ulargha öchmenlik qiliwatidu. Ular xitaydin ayrilishni telep qilghan teqdirdimu, ularning medeniyet jehettiki xasliqini saqlap qélish hoquqi bolidu. Uyghurlarning özige xas medeniyet en'enilirini dawamlashturishigha tosqunluq qilishqa bolmaydu", dédi. (Kamil tursun)