Angsang suki: 'nishanimizgha yétish üchün küreshni dawamlashturimiz'

Bérma démokratik herikitining rehbiri, nobél mukapati sahibi angsang suki xanimning türmidin qoyup bérilishi dunya miqyasida zor ghulghula yaratti. Herqaysi démokratik ellerning rehberliri we kishilik hoquq teshkilatliri buni qizghin alqishlidi.
Muxbirimiz irade
2010.11.16
angsang-suki-xanim-305 Sürette, bérma démokratik herikitining rehbiri, nobél mukapati sahibi angsang suki xanim.
AFP Photo

Herqaysi dölet rehberliri buning bérma xelqining erkinlikige érishish yolidiki tunji qedem bolup qélishini arzu qilishti.

21 Yilliq siyasiy hayatining 15 yilini türmilerde ötküzgen bérmiliq ayal lidér, nobél tinchliq mukapatining sahibi angsang suki 13 - noyabir küni qoyup bérildi. Angsang sukining qoyup bérilishi uning bérma we dunya miqyasidiki qollighuchilirini qattiq hayajan'gha saldi.

Bérmining diktator junta hakimiyiti angsang sukini türmidin azad qilishi bilen uning qollighuchiliri kochilargha chiqip bu xewerni tebrikleshken. Angsang suki öyining aldigha yighilghan minglarche ammigha nutuq sözlep, "hemmimiz birleshkendila meqsitimizge yételeymiz, nishanimizgha yétish üchün küreshni dawamlashturimiz " dep chaqiriq qildi. Minglarche kishi birdek "biz hemmimiz sanga egishimiz" dep uzun'ghiche shu'ar towlighan.

Angsang suki qoyup bérilgendin kéyin amérika, béritaniye, awstraliye qatarliq herqaysi démokratik eller rehberliri bayanat élan qilip, angsang sukining qoyup bérilgenlikini tebriklidi. Amérika prézidénti barak obama uninggha "qelbimdiki qehriman" dep baha berdi we buning bérma xelqining erkinlikige érishish yolidiki bir qedem bolushini arzu qilidighanliqini éytti. U shundaqla bérma türmiliride tutup turuluwatqan 2000 din artuq siyasiy jinayetchini qoyup bérishke chaqirdi.

Undaqta kim bu angsang suki? angsang suki bérma démokratik birliki partiyisining qurghuchisi bolup, u bérmining erkinlik qehrimani dep bilinidighan général angsangning qizi. Général angsang 1947 yili yeni bérma béritaniye impériyisidin ayrilip musteqilliqighe érishishidin 6 ay burun suyiqestke uchrap ölgendin kéyin, u apisi we qérindashliri bilen bille chong bolghan. U apisi daw xinki 1960 - yili bérmining hindistanda turushluq elchisi bolup teyinlen'gendin kéyin hindistan'gha kelgen we yéngi délhida toluq ottura mektepni püttürgen. 1964 - Yilidin 1967 - yilighiche en'giliye oksford uniwérsitétida pelsepe oqughan. U bir mezgil birleshken döletler teshkilatida xizmet qilghan.

Angsang suki 1988 - yili bérmigha qaytip, özining partiyisi bolghan bérma démokratiye birliki partiyisini qurghan. 1990 - Yillarda élip bérilghan saylamda angsang sukining partiyisi nahayiti zor üstünlük bilen saylamni utup chiqqan bolsimu, emma 1962 - yilidin béri herbiy özgirish bilen hakimiyetni tartiwalghan herbiy junta hakimiyiti saylam netijisini ret qilip, uning prézidént bolushigha ruxset qilmighan.

Junta hakimiyiti arqidinla angsang sukini 1990 - yilidin 1995 - yilighiche öz öyide nezerbend astigha alghan.

Angsang suki nezerbend waqtida yeni 1991 - yili herbiy junta hakimiyitige qarshi chiqip, kishilik hoquq we démokratiyini qoghdighanliqi üchün uninggha nobél kishilik hoquq mukapati bérilgen. Angsang suki 1995 - yili qoyup bérilgendin kéyin, nobél komitétidin bérilgen bir yérim milyon dollar mukapatni bérma xelqining salametlik we mektep qurulush ishlirigha ishletken we bu jeryanda démokratik pa'aliyetlirini dawam qilghan.

Bérma démokratiye herikitining simwoli haligha kelgen angsang suki 2000 - yili qaytidin nezerbentke élinip 2002 - yili qoyup bérilgen bolsimu, emma bir yildin kéyin yeni 2003 - qayta qolgha élin'ghan. Angsang suki xanim axirqi qétim qolgha élinip 7 yil aridin kéyin 2010 - yili 13 - noyabir küni qoyup bérildi. Angsang sukining qoyup bérilgenliki xewiri dunyadiki barliq démokratiye terepdarlirini memnun qildi. Herqaysi kishilik hoquq teshkilatliri bérma hökümitidin qalghan siyasiy mehbuslarnimu qoyup bérishke chaqirip, bérma xelqining öz iradisi boyiche yashishi kéreklikini éytishti. Xewer tarqalghandin kéyin bu xewer dunya metbu'atlirida qizziq témigha aylan'ghan bolsimu, emma xitay metbu'atlirida bu xewerler asasen élan qilinmighan.

Fransiye agéntliqining xewer qilishiche, xitayning shinxu'a axbaratining xewerni "bérmidiki bir siyasiy erbab qoyup bérildi" dep xewer qilishi alahide diqqet tartqan.

Angsang suki qoyup bérilgendin kéyin amérika, béritaniye, awstraliye dölet rehberliri ayrim - ayrim halda bayanat élan qildi. En'giliye bash ministiri dawid kaméron bayanatida angsang sukini tebrikligendin kéyin, bérma xelqi özining lidérini saylash hoquqigha érishishi kérek, dédi.

Angsang sukining qoyup bérilishi bérmidiki junta hakimiyitining qattiq qolluq siyasiti astida yetküche ézilgen bérma xelqining erkinlikke we démokratiyige bolghan telpünüshige bir ümid chiriqi yaqti. U hem dunyadiki bashqa démokratyilik heriketlerge bir ilham menbesi boldi.

Amérika Uyghur birleshmisining mu'awin re'isi alim séyitof ependining éytishiche, angsang suki xanim bérma junta hakimiyiti teripidin nezerbend qilin'ghandin béri amérika we yawrupa birlikige eza döletler izchil halda bérmigha angsang sukini qoyup bérish heqqide bésim ishlitip keldi. Uning üstige uning qoyup bérilish waqti nobél mukapatining tarqitilish murasimi we asiya ténch - okyan iqtisad hemkarliq yighinining échilish mezgilige toghra kelgen bolup, mana mushuningdek bir qatar amillarning uning qoyup bérilishige tesir körsetkenliki melum bolmaqta. Gerche, bérma junta hakimiyitining uning bundin kéyinki pa'aliyetlirini dawam qilishigha yol qoyudighan - qoymaydighanliqi, uning buningdin kéyinki bixeterlikining qandaq bolidighanliqi yenila éniq bolmisimu, emma uning hazir nezerbendtin azad qilin'ghanliqi bérmidiki xelq üchün bir ghelibe dep qaralmaqta.

Hazir angsang suki xanimgha oxshash dunyadiki kishilik hoquq we démokratiye heriketliride aktip rol élip kéliwatqan ayallarmu az emes. Uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanimmu ene shundaq ayallarning biri. Rabiye xanimmu xitay türmiliride yatqan, umu Uyghurlarning kishilik hoquqi üchün qilghan küreshliri üchün nobél ténchliq mukapatigha namzat körsitilgen bir qehriman ayal. Uyghur ayallirining erkinlikke, démokratiyige bolghan telpünüshi 5 - iyul ürümchi weqesi mezgilide yene bir qétim namayen boldi. Namayishqa chiqqan Uyghur qiz - ayalliri weqening xelq'arada toghra tonulushida hel qilghuch rol oynap, ayallarning démokratiye herikitidiki rolining intayin muhimliqini yene bir qétim namayen qilip berdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.