Уйғурлар қандақ аптономийидә яшаватиду?(1)


2007-01-24
Share

doxturxana-uyghur-sozi.jpg
Аптонум районлуқ хәлқ дохтурханиси елани. Гәрчә уйғурлар аптономийә йүргүзгүчи хәлқ болсиму, бирақ, "шинҗаң уйғур аптонум райони" дики "уйғур" сөзи бара - бара ишлитилиштин қалдурулмақта.

Оттура асия мәтбуатлирида уйғурлар мәсилиси һәққидики түрлүк мәзмундики әсәрләр көпләп елан қилинмақта. Йеқинда йүз бәргән памир вәқәсиму оттура асиялиқларниң диққитидин орун алди.

Пәрғанә агентлиқи уйғурлар һәққидә йеқинда анализчи гилзи бонуниң уйғур диярида көргән-билгәнлири асасида "хитайдики уйғурлар қандақ аптономийидә яшаватиду? " дегән темида бир парчә мақалә елан қилди. Төвәндә силәр мухбиримиз үмидварниң тонуштурушида бу мақалиниң мәзмунлирини аңлайсиләр

Уйғурлар қандақ аптономийидә яшаватиду?

Уйғурларниң дуч келиватқан түрлүк мәсилилириниң күнсайин хәлқара җәмийәтниң диққитини җәлип қиливатқанлиқи мәлум. Уйғурларниң әһвалиға аит учурлар хәлқара мәтбуатларда даим көрүлүп турғандин сирт йәнә бир қисим дөләтләрниң аммиви ахбарат вастилиридинму орун алмақта. Мәхсус оттура асия учурлирини елан қилидиған " фәрғанә агентлиқи"му уйғурлар һәққидә даим түрлүк учурлар вә мулаһизиләрни елан қилип туриду. Мәзкур агентлиқ 22-январ күни өз мухбириниң уйғур диярини тәкшүрүш асасида тәйярлиған " хитайдики уйғурлар қандақ аптономийидә яшаватиду? " дегән темидики бир парчә мақалисини елан қилған болуп, әсәрниң ахирида " бу мақалә гилзи бону тәрипидин шәрқий түркистандин мәхсус фәрғанә агентлиқи үчүн тәйярланди " дәп изаһ берилгән.

Аптор гилзи бонуниң мәзкур мақалиси алтә бөләктин тәркип тапқан болуп, аптор уйғур дияриниң қәшқәр, үрүмчи қатарлиқ чоң шәһәрлиридә зиярәттә болған. Аптор мақалиниң муқәддимисидә " уйғурлар яшаватқан шәрқий түркистан вә уйғурлар ниң миллий кимлики һәққидә қисқичә тарихий мәлумат бериду.

" Шәрқий түркистан тарихий җәһәттин оттура асия билән ортақ миллий мәндәнийәт районини тәшкил қилған. Шәрқий түркистандики түркий хәлқләр мәдәнийәт, тарих җәһәттин оттура асия җумһурийәтлиригә йеқиндур. Болупму, әнәнә, орп-адәт, миллий кийим-кечәк, музика, музика әсваблири, йемәк-ичмәк қатарлиқ көплигән тәрәпләрдин уйғурлар өзбекләр билән бағлинишлиқтур" дәп язиду аптор.

У өзиниң мәзкур мақалидә асаслиқи немини баш тема сүпитидә тәсвирләйдиғанлиқи һәққидә чүшәнчә берип, "мән өзбәк дәгән ким, уйғур дегән ким дегән нуқтилар һәққидә тохталмаймән, мән пәқәт уйғурларниң еғир азаблиқ һаяти һәққидики пакитлар вә һазирқи заман уйғур җәмийитидә йүз бериватқан вәқәләр һәққидила тохтилимән." Дәп язиду.

Өзара етник мунасивәтләр мурәккәпләшмәктә

Оттура асиялиқ анализчи гилзи бону мақалисиниң "йеңи чегра " намлиқ қисмида уйғур дияриниң тарихий-җуғрапийиси һәққидә мәлумат берип, " уйғур мәдәнийити қәдимки вақитларда яхши тәрәққи қилған болуп, оттура асияғила зор дәриҗидә тәсир көрситип қалмастин бәлки, хитайғиму тәсир көрсәткән. Бирақ 18-әсирдә манҗур-хитайларниң һуҗуми түпәйлидин өз мустәқиллиқини йоқитип, ишғал қилинған бу земин " йәң чегра" мәнисини билдүридиған "шинҗаң" дегән нам билән атилишқа башлиди, әнә шуниңдин етибарән уйғурлар таҗавузчиларға қарши қозғилаңларни көтүргән, 1949-йили хитайларниң шәрқий түркистанға көчүши билән уйғурлар билән хитайлар арисидики мунасивәтләр начарлишип кәтти, бүгүнки күндә хитайлар билән уйғурларниң мунасивәтлири уйғурларниң қозғилаң характерлиқ һәрикәтлиридила ипадилинип қалмастин, бәлки күндилик турмуштики өз-ара бир-бири билән чиқишалмаслиқ вә тоқунушлардиму ипадилиниду. Мәсилән хитайлар адәттә уйғурларниң рестуранлириға кирип тамақ йейишни анчә халимайду һәтта уйғурлар топлашқан шәһәр районлириғиму аз бариду " дә баян қилиду.

Аптор мақалисидә уйғурлар билән хитайларниң күндилик турмуштики мунасивәтлири һәққидә көргәнлири вә билгәнлири һәққидә тохтилип, мәзкур икки милләтниң мунасивәтлириниң мурәккәплишип кетиватқанлиқи, уларниң бир-бири билән қәтий чиқишалмайватқанлиқини көрситиду. Униң ейтишичә, өзара никаһ мәсилисигә кәлгәндә хитайлар билән уйғурлар арисида той қилиш йоқ дейәрлик әһвалдур.

Уйғурлар нопус нисбити җәһәттә төвәнлимәктә

Оттура асия аптори гилзи бону мақалисиниң иккинчи қисимини хитайниң әң чоң өлкиси дәп атиған болуп, буниңда бу райондики милләтләрниң нопус, миллий тәркип вә миллий сиясәт мәсилилири һәққидә баян қилиду. Апторниң баянлириға таянғанда, уйғурларниң нопуси район омумий нопусиниң 42 % ни тәшкил қилған болуп, хитайлардин кейин орунға чүшүп қалған. Хитайниң пиланлиқ туғут сиясити түпәйлидин йәрлик хәлқләрниң туғулуш нисбити төвәнләп кетип, хитайниң нопус сиясити бойичә уйғурлар ассимилятсийә болушқа қарап йүзләнгән. Бу мәсилә хәлқара тәшкилатлар тәрипидин узун әсирләр бу районда яшиған "хәлқни йоқитиш" дәп қаралмақта". (Үмидвар)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт