Uyghurlar qandaq aptonomiyide yashawatidu?(1)


2007.01.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

doxturxana-uyghur-sozi.jpg
Aptonum rayonluq xelq doxturxanisi élani. Gerche Uyghurlar aptonomiye yürgüzgüchi xelq bolsimu, biraq, "shinjang Uyghur aptonum rayoni" diki "Uyghur" sözi bara - bara ishlitilishtin qaldurulmaqta.

Ottura asiya metbu'atlirida Uyghurlar mesilisi heqqidiki türlük mezmundiki eserler köplep élan qilinmaqta. Yéqinda yüz bergen pamir weqesimu ottura asiyaliqlarning diqqitidin orun aldi.

Perghane agéntliqi Uyghurlar heqqide yéqinda analizchi gilzi bonuning Uyghur diyarida körgen-bilgenliri asasida "xitaydiki Uyghurlar qandaq aptonomiyide yashawatidu? " dégen témida bir parche maqale élan qildi. Töwende siler muxbirimiz ümidwarning tonushturushida bu maqalining mezmunlirini anglaysiler

Uyghurlar qandaq aptonomiyide yashawatidu?

Uyghurlarning duch kéliwatqan türlük mesililirining künsayin xelq'ara jemiyetning diqqitini jelip qiliwatqanliqi melum. Uyghurlarning ehwaligha a'it uchurlar xelq'ara metbu'atlarda da'im körülüp turghandin sirt yene bir qisim döletlerning ammiwi axbarat wastiliridinmu orun almaqta. Mexsus ottura asiya uchurlirini élan qilidighan " ferghane agéntliqi"mu Uyghurlar heqqide da'im türlük uchurlar we mulahizilerni élan qilip turidu. Mezkur agéntliq 22-yanwar küni öz muxbirining Uyghur diyarini tekshürüsh asasida teyyarlighan " xitaydiki Uyghurlar qandaq aptonomiyide yashawatidu? " dégen témidiki bir parche maqalisini élan qilghan bolup, eserning axirida " bu maqale gilzi bonu teripidin sherqiy türkistandin mexsus ferghane agéntliqi üchün teyyarlandi " dep izah bérilgen.

Aptor gilzi bonuning mezkur maqalisi alte bölektin terkip tapqan bolup, aptor Uyghur diyarining qeshqer, ürümchi qatarliq chong sheherliride ziyarette bolghan. Aptor maqalining muqeddimiside " Uyghurlar yashawatqan sherqiy türkistan we Uyghurlar ning milliy kimliki heqqide qisqiche tarixiy melumat béridu.

" Sherqiy türkistan tarixiy jehettin ottura asiya bilen ortaq milliy mendeniyet rayonini teshkil qilghan. Sherqiy türkistandiki türkiy xelqler medeniyet, tarix jehettin ottura asiya jumhuriyetlirige yéqindur. Bolupmu, en'ene, orp-adet, milliy kiyim-kéchek, muzika, muzika eswabliri, yémek-ichmek qatarliq köpligen tereplerdin Uyghurlar özbékler bilen baghlinishliqtur" dep yazidu aptor.

U özining mezkur maqalide asasliqi némini bash téma süpitide teswirleydighanliqi heqqide chüshenche bérip, "men özbek degen kim, Uyghur dégen kim dégen nuqtilar heqqide toxtalmaymen, men peqet Uyghurlarning éghir azabliq hayati heqqidiki pakitlar we hazirqi zaman Uyghur jemiyitide yüz bériwatqan weqeler heqqidila toxtilimen." Dep yazidu.

Özara étnik munasiwetler murekkepleshmekte

Ottura asiyaliq analizchi gilzi bonu maqalisining "yéngi chégra " namliq qismida Uyghur diyarining tarixiy-jughrapiyisi heqqide melumat bérip, " Uyghur medeniyiti qedimki waqitlarda yaxshi tereqqi qilghan bolup, ottura asiyaghila zor derijide tesir körsitip qalmastin belki, xitayghimu tesir körsetken. Biraq 18-esirde manjur-xitaylarning hujumi tüpeylidin öz musteqilliqini yoqitip, ishghal qilin'ghan bu zémin " yeng chégra" menisini bildüridighan "shinjang" dégen nam bilen atilishqa bashlidi, ene shuningdin étibaren Uyghurlar tajawuzchilargha qarshi qozghilanglarni kötürgen, 1949-yili xitaylarning sherqiy türkistan'gha köchüshi bilen Uyghurlar bilen xitaylar arisidiki munasiwetler nacharliship ketti, bügünki künde xitaylar bilen Uyghurlarning munasiwetliri Uyghurlarning qozghilang xaraktérliq heriketliridila ipadilinip qalmastin, belki kündilik turmushtiki öz-ara bir-biri bilen chiqishalmasliq we toqunushlardimu ipadilinidu. Mesilen xitaylar adette Uyghurlarning résturanlirigha kirip tamaq yéyishni anche xalimaydu hetta Uyghurlar toplashqan sheher rayonlirighimu az baridu " de bayan qilidu.

Aptor maqaliside Uyghurlar bilen xitaylarning kündilik turmushtiki munasiwetliri heqqide körgenliri we bilgenliri heqqide toxtilip, mezkur ikki milletning munasiwetlirining murekkepliship kétiwatqanliqi, ularning bir-biri bilen qet'iy chiqishalmaywatqanliqini körsitidu. Uning éytishiche, özara nikah mesilisige kelgende xitaylar bilen Uyghurlar arisida toy qilish yoq déyerlik ehwaldur.

Uyghurlar nopus nisbiti jehette töwenlimekte

Ottura asiya aptori gilzi bonu maqalisining ikkinchi qisimini xitayning eng chong ölkisi dep atighan bolup, buningda bu rayondiki milletlerning nopus, milliy terkip we milliy siyaset mesililiri heqqide bayan qilidu. Aptorning bayanlirigha tayan'ghanda, Uyghurlarning nopusi rayon omumiy nopusining 42 % ni teshkil qilghan bolup, xitaylardin kéyin orun'gha chüshüp qalghan. Xitayning pilanliq tughut siyasiti tüpeylidin yerlik xelqlerning tughulush nisbiti töwenlep kétip, xitayning nopus siyasiti boyiche Uyghurlar assimilyatsiye bolushqa qarap yüzlen'gen. Bu mesile xelq'ara teshkilatlar teripidin uzun esirler bu rayonda yashighan "xelqni yoqitish" dep qaralmaqta". (Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.