Uyghurlar qandaq aptonomiyide yashawatidu? (2)


2007.01.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

qosh-til-xoten-mektep.jpg
2006 – Yili 13- öktebir küni xotendiki bir qosh tilliq mekteptiki oqughuchilar mektep meydanida. Gerche aptonomiye qanunida Uyghur tili Uyghur élidiki ikki hökümet tilining biri, dep belgilen'gen bolsimu, xitay da'iriliri özliri chiqarghan qanun'gha ri'aye qilmay, "qosh til" siyasiti arqiliq Uyghur tilining istimaldiki ornini yoqatmaqta. AFP

Uyghur mesilisi ottura asiya metbu'atliridiki muhim témilarning biridur. Yéqindin buyan perghane agéntliqi Uyghurlar heqqide xéli köp maqale-uchurlarni élan qilghan bolup, bularning köpchiliki Uyghurlarning insan hoquqi weziyitining nacharlishiwatqanliqi shuningdek yene kanada puqrasi hüseyinjan jélilning özbékistan da'iriliri teripidin qolgha élinip, xitaygha qayturup bérilishige a'it uchurlar we bashqilardin ibaret.

Yéqinda perghane agéntliqining intérnet torida Uyghur élini ziyaret qilghan gilzi banu isimlik bir ottura asiya analizchisining "Uyghurlar xitayda qandaq aptonomiyide yashawatidu? " namliq uzun bir parche maqalisi élan qilin'ghan bolup, aptor aldi bilen Uyghurlarning özbék qatarliq ottura asiya türkiy xelqliri bilen tughqan ikenlikini tekitlesh bilen birge yene özining Uyghurlar wetinide körgen bilgenliri we hes qilghanliqini tepsili otturigha qoyidu.

Uyghurlar bilen xitaylar arisidiki perqler

Ottura asiya we musteqil döletler hem dostluqi shuningdek xelq'ara jem'iyetni ottura asiya uchurliri bilen teminleydighan perghane agéntliqi teripidin élan qilin'ghan, analizchi gilzi banuning "Uyghurlar xitayda qandaq aptonomiyide yashawatidu?" namliq maqalisining ikkinchi qisimi Uyghurlar bilen xitaylarning iqtisadiy sewiye we bashqa jehetlerdiki perqliri mesilisigimu béghishlan'ghan bolup, aptorning yeküniche, gerche bu rayonda mol yer asti bayliqliri bolsimu, biraq Uyghurlar kembeghelchilikte yashaydu. Bayliqlarning zor köp qisimi xitayning sherqiy rayonlirigha kembeghelchilik we ishsizliqni yoqitish üchün küresh qilishqa emes belki, herbiy tereqqiyatqa ishlitish üchün élip kétilidu".

Aptor Uyghur élidiki xitaylar bilen Uyghurlarning yene bir perqliq teripi heqqide toxtilip mundaq deydu؛ dölet hakimiyitidiki köpligen achquchluq orunlarni xitaylar igiligen bolup, hökümet tüzülmiliride ishleydighan musulmanlarning eger meschitke barsa ishtin heydilishi heqqide naresmiy shekilde agahlandurushlar bérilgen. Xitayning ichkiri sheherliridiki uniwérsitétlar mesilen, béyjing uniwersitéti, tyenjin uniwérsitéti qatarliqlarda oquydighan Uyghur oqughuchilarning sani azdur. Uning üstige yene siyasiy chüshenchiler tüpeylidin köpligen Uyghurlar balilirini xitayche mekteplerge bermekte.

Aptorning bayan qilishiche, köpligen ottura yashlardiki Uyghurlar kembeghelchilik tüpeylidin, soda-sétiq qatarliq addiy turmush ishlirini bilen bolup kétip, bu dölette we uning sirtida boluwatqan köpligen ishlar heqqide héchqandaq chüshenchige ige bolmay qalghan.

Uyghurlarning naraziliqliri küchlük

Aptor gilzu banu maqalisining axirqi qismini Uyghur élide yüz bériwatqan siyasiy weziyetke béghishlighan bolup, u, 90-yilardin buyan Uyghurlarning qarshiliq heriketlirining küchiyip ketkenliki, ilgiri kéyin qeshqer, xoten ürümchi qatarliq sheherlerde ammiwi naraziliq heriketliri hem partlash yüz bergenlikini eslep ötken.

U, Uyghurlarning herikitining xaraktéri heqqide toxtilip," xitaylar Uyghurlarning musteqilliq herikitige xata halda islam dini nuqtisidin mu'amile qilidu, térrorizm, islam radikal guruppiliri bilen küresh qilish bahanisi bilen pütün xelqni ezmekte, emma, Uyghurlarning özlirining idiyilirini teshwiq qilidighan héchqandaq imkaniyiti yoq, mesilen, uchur cheklimisi tüpeylidin tijarette netije qazan'ghan, siyasiyon we Uyghurlarning hoquqi hem erkinliki üchün küresh qilghan rabiye qadirning 2006-yili nobél tinchliq mukapatining namziti bolghanliqini az adem bilgen hetta bilgenlermu bu heqte aghzini étip yürgen. Lékin, buning eksiche xitay hökümiti Uyghur aptonom rayonida diniy tesir ajiz bolghan bir jemiyet qurush üchün ammiwi teshwiqatlarni yéterlik derijide yaxshi élip barmaqta." Dep yazidu.

Aptorning otturigha qoyushiche. Uyghur rayonidiki sheherlerde bir qarimaqqa musulmanlarning hoquqi dexli-terüzge uchrimighandek körünidu, hetta kichik sheherlerdiki meschitlerning ishikliri ochuq bolup, kishilerning kechlik namaz oqushqa kiriwatqanliqini körüsh mumkin, lékin, ish bashqiche bolup, emeliyette meschitler kontrolluq astigha élin'ghan. Imamlar peqet hökümet teripidin teyinlinidu.

Aptor yene ürümchi 30-yillarda shinjanggha kelgen ruslar teripidin berpa qilin'ghan xristiyan dinining prawislap mezhipining chérkowining barliqi, buninggha bir qisim xitaylarning yoshurun kiridighanliqi, amérika qatarliq döletlerdin kelgen din tarqatquchilarning xristiyan dinini yoshurun halda tarqitidighanliqi, ularning pa'aliyitiningmu cheklimige uchraydiganliqini körsitip ötidu.

Uyghurlarning öz naraziliqlirini ashkara ipadilishi qiyin

Ottura asiya analizchisi gilzi banu yene Uyghur élidiki köpligen mewhum tereplerni otturigha qoyush bilen birge yene "xitay hökümitining Uyghur rayonining iqtisadiy sewiyisini östürüsh, sana'et we tashqi ékisportni rawajlandurush hem chet'el mebleghlirini jelp qilishqimu küch chiqarghanliqini, meyli qandaqla bolmisun Uyghur élidiki ahalilarning turmushida kéyinki on nechche yillar ichide yaxshilinish bolghanliqidin ibaret pakitni chetke qaqqili bolmaydighanliqini" eskertidu. Lékin, u Uyghurlarning turmush sewiyiside ösüsh bolghanliqidin ibaret pakitni nezerge élish bilen bir waqitta yene xitay da'irilirining Uyghur élide qattiq kontrolluq ornatqanliqini, héch kimning xitay hökümitini tenqid qilish we yaki Uyghurlarning musteqilliqi üchün küresh qilishqa heriket qilishigha yol qoyulmaydighanliqini tekitlep, maqalisining axirqi qisimini " tamlarda qulaq bar" dep atighan.

"Omumen, her qandaq bir uchurgha ige bolush tolimu qiyin, chünki, xitay hökümiti uchurlarning chiqip ketmesliki üchün barliq kéreklik charilerni qollan'ghan. Kishiler xitayda adette tamlardimu qulaq bolidighanliqini éytishidu, chet'ellikler egerde Uyghurlar we ularning ehwali heqqide birer uchurgha ige bolmaqchi bolsa, qattiq agahlandurushqa uchraydu. Kishiler özara shexsiy paranglirida kommunistlarning sistémilirini tenqid qilalmisimu, lékin ashkara halda Uyghurlarning musteqilliqini qollishi we yaki uning üchün küresh qilishi mumkin emes bolup, hetta bir a'ilide da'irisidimu mundaq qilishi mumkin emes bolup, buning üchün qolgha élinish tehdidi mewjut" dep bayan qilidu gilzi banu.

Aptor maqalisining axirida xitay da'irilirining Uyghurlarning tashqi dunyadiki uchurlarni xewer tépishini cheklesh üchün b b s, wkipédiya, insan hoquqini közitish teshkilati qatarliqlarning intérnet torlirini hetta chet'ellerdiki Uyghurlargha munasiwetlik barliq tor betlirini tosuwetkenlikini eskertidu.

Shu nuqtini eskertip ötüsh mumkinki, aldinqi bir qanche yillar ichide ottura asiya döletlirining xitay bilen bolghan munasiwetlirining qoyuqlishishi bolupmu, ularning shangxey hemkarliq teshkilati ramkisi astidiki we ayrim hemkarliqlirida Uyghurlarning siyasiy heriketlirige térrorizm qalpiqi kiydürülüp, birleshme zerbe bérish éhtiyaji bilen Uyghurlarning siyasiy, insan hoquqi heriketlirige selbiy baha béridighan we pakitni burmilaydighan maqalilar ottura asiya metbu'atlirida köpiyip qalghan idi. Biraq, yéqindin buyan mundaq ehwallar aziyishqa, uning eksiche Uyghurlargha hésdashliq qilish mezmunidiki uchur we maqalilar köpiyishke qarap yüzlen'gen. Qazaqistan, qirghizistan qatarliq döletlerning xitay bilen bolghan siyasiy we iqtisadiy munasiwetlirining éshishi jümlidin xitayning bu döletlerning iqtisadiy we énérgiye saheside üstünlükni igileshke qarap yüzlinishi bilen qazaqistan metbu'atlirida "xitaydin hushyar bolush, xitayni tehdid dep qarash" heqqidiki inkaslar körülüshke bashlighan. Bu heqte yéqinda qazaqistandiki " jumhuriyet " gézitide bir qisim inkas maqaliliri élan qilin'ghan idi. (Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.