Вал стирит журнили: “асияда уйғур овлаш”

Малайшия даирилириниң 11 уйғурни хитайға қайтуруп бәргәнлики қаттиқ тәнқид қилинди. Хәлқарадики кишилик һоқуқ тәшкилатлири малайшияни қалған 5 уйғурни хитайға қайтурмаслиққа чақирмақта.
Мухбиримиз ирадә
2011.08.26
Dataran_Merdeka-305.jpg Малайшияниң мустәқиллиқ елан қилинған, куала лумпур шәһиридики мердека мәркизи. 2005-Йили 3-январ.
wikipedia.org

Малайшия даирилири 8-айниң башлирида 16 уйғурни тутқун қилип, 18-авғуст җүмә күни буларниң 11 нәпирини хитайға қайтуруп бәргән иди. Нөвәттә қалған 5 уйғур малайшиядики түрмидә тутуп турулуватқан болуп, хәлқарадики кишилик һоқуқ тәшкилатлири малайшия һөкүмитини бу 5 уйғурни хитайға қайтурмаслиққа чақирмақта.

Малайшияниң бирләшкән дөләтләр тәшкилати мусапирлар ишханисидин панаһлиқ тилигән уйғурларни қайтуруп бериши кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң күчлүк тәнқидигә учриди. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати, хәлқара кәчүрүм тәшкилати қатарлиқ тәшкилатлар малайшияни хәлқара қанунларни дәпсәндә қилиш вә инсанларниң һаятий бихәтәрликини нәзәргә алмаслиқ билән әйиблиди. Малайшия һөкүмитиниң бу қилмиши малайшиядики кишилик һоқуқ органлириниңму охшашла тәнқидигә учриған болуп, бүгүн малайшиядики кишилик һоқуқ тәшкилати болған “әркин малайшия” тәшкилати бу һәқтә мәхсус баянат елан қилди. Улар баянатида малай һөкүмитиниң қилмишини қаттиқ әйибләп, буниң малайшия үчүн қаттиқ бир номус икәнликини ейтти. Улар баянатида мундақ деди: инсаний қәдир-қиммәткә игә болған кишиләрни еғир тән җазасиға учраш еһтимали болған бир дөләткә қайтуруп бериш малайшия үчүн бир номуслуқ әһвал. Биз малайшия һөкүмитини бу һәқтә җаваб беришкә вә хәлқара қанунларға һөрмәт қилип, бундин кейин охшаш хаталиқни қайта садир қилмаслиққа чақиримиз.

Мәзкур тәшкилат баянатида йәнә малай һөкүмитини қалған 5 уйғурниң бихәтәрликигә капаләтлик қилишқа чақирди.

Бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң кишилик һоқуқ комитетиниң әзаси болған малайшияниң уйғурларни хитайға қайтуруп бериши хәлқара мәтбуатлардиму күчлүк инкас қозғиди. Бу һәқтики хәвәрләр ройтерс, франсийә агентлиқи, бирләшмә агентлиқи қатарлиқ муһим хәвәр агентлиқлирида хәвәр қилиниш билән биргә йәнә, австралийидә чиқидиған седний сәһәр күндилик гезити, америкидики вал стрит журнили вә америка авази қатарлиқ ахбарат васитилиридиму йәр алди. Дуня миқясида тарқитилидиған нопузлуқ сиясәт вә иқтисад журнили болған вал стирит журнилида бу һәқтә елан қилинған мулаһизигә “асияда уйғур овлаш” дәп мавзу қоюлған.

“малайшияниң өзиниң хәлқара қанунлар алдида қилған қәсимини бузуп, бундақ бир ишни қилғанлиқиға һәйран қалмисақму болиду, чүнки қайтурулған бу кишиләр хитайда бесимға учраватқан уйғур иди. Бир қанчә йилдин буян шәрқий асия, оттура асия дөләтлири хитайниң бесимиға боюн егип, уйғурларни соал-сорақсиз хитайға қайтуруп бәрмәктә” дәп башланған мулаһизидә хитайниң йеқинқи йиллардин буян бу ишни қаттиқ чиң тутуп ишләп, әтраптики қошна дөләтләргә бу һәқтики бесимини ашурғанлиқи вә буниң нәтиҗисидә бу айниң бешида тайландтин нур мәмәт исимлик бир уйғур, пакистандин 5 уйғур қайтурулуш билән бир вақитта йәнә, йеқинқи йиллардин буян вйетнам, лаус, қирғизистан вә өзбекистан қатарлиқ дөләтләрдинму уйғурларниң қайтурулғанлиқи баян қилинған.

Мулаһизидә хитайниң оттура асия әллиридики тәсири һәққидә мундақ дейилгән: “бейҗиң һөкүмити шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатини тошқанни алдайдиған сәвзә қатарида ишлитип, оттура асия әллиригә қечип чиққан уйғурларни қайтуруп әкәтмәктә.”

Вал стрит журнилидики бу мақалидә уйғурларниң хитай һөкүмитиниң қаттиқ сиясий бесимлириға дуч келиватқанлиқи, 5-июл вәқәсидин кейин уйғурларниң нәччә қетимлиқ қаттиқ зәрбә бериш һәрикәтлириниң нишани болғанлиқи баян қилинип, “хитай һөкүмити өзиниң райондики сияситигә наразилиқини ипадилигән һәрқандақ кишини үч хил күч вә террорчи дәп қарайду” дегән. Хитай һөкүмитиниң ешип бериватқан иқтисадий вә сиясий тәсирини уйғурларниң һоқуқини дәпсәндә қилишқа ишлитиватқанлиқи илгири сүрүлгән мақалиниң ахирида: “хитайниң уйғурларни қайтуруп кетиш үчүн қошна дөләтләргә қиливатқан бесими охшаш вақитта униң қошниси болған асия дөләтлиригә бир савақ болиду, йәни, асиядики хитайға қошна дөләтләрниң хитайниң зорийишидин әнсириши орунлуқ” дәп әскәртилгән.

Нөвәттә, хәлқарадики кишилик һоқуқ тәшкилатлири малайшия һөкүмитини 5 уйғурни хитайға қайтурмаслиқ һәққидә үзлүксиз чақириқ қилмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.