Doktor balmu ependi bilen Uyghurlarning tili we medeniyiti heqqide söhbet

Doktor balmu ependi yéqinqi yillardin buyan Uyghurlargha qiziqip, Uyghur tarixigha a'it köp matériyallarni körüsh we oqush bilen birge Uyghurlargha a'it bir qisim kitablarni némis tiligha heqsiz terjime qilmaqta.
Ixtiyariy muxbirimiz haji qutluq qadiri
2012-08-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Yaponiyidiki gérmaniyilik doktor balmu ependi ixtiyariy muxbirimiz qutluq haji bilen söhbette. 2012-Yili 29-awghust.
Yaponiyidiki gérmaniyilik doktor balmu ependi ixtiyariy muxbirimiz qutluq haji bilen söhbette. 2012-Yili 29-awghust.
RFA/Qutluq Haji

Yaponiyiliklerge dunyawi muzika penliridin johan sebastyan baj, muzart, chaykowiski we bétxowin qatarliqlarning muzikiliridin we shundaqla italiyiliklerning opéra naxshiliridin ders bérip kéliwatqan we yaponiyide dangliq kompozitor, muzikant, naxshichilarni terbiyilep yaponlarning qizghin alqishigha ériship kelgen we özining pütün ömrini piyano we sen'etke béghishlighan ataqliq muzika oqutquchisi gérmaniyilik doktor balmu ependi 1941-yili gérmaniyining myunxén shehirining jenubida tughulghan. Gérmaniye, italiyilerde ilim tehsil qilip 1971-yili yaponiye kelgen we shundin béri kagoshima xelq'ara uniwérsitétining muzika fakultétida oqutquchi bolup ishlep kelmekte.

U yéqinqi yillardin buyan Uyghurlargha qiziqip, Uyghur tarixigha a'it köp matériyallarni körüsh we oqush bilen birge, yaponiyide élip bériliwatqan Uyghur pa'aliyetlirige aktip qatniship Uyghurlargha xizmet qilip kelmekte we shundaqla Uyghurlargha a'it bir qisim kitablarni némis tiligha heqsiz terjime qilmaqta.

Biz doktor balmu ependi bilen Uyghurlarning tili we medeniyitige a'it bir qisim qarashliri heqqide söhbet élip barduq.

So'al: hörmetlik balmu ependi, siz, Uyghur millitini qachandin bashlap tonudingiz?

-Men Uyghur millitini Uyghurlarning lédiri rabiye qadirdin bashlap tonudum. 2009-Yili öktebirde rabiye qadir bizning mektepke léksiye sözleshke teklip qilin'ghanda, men léksiyige qatniship anglighandin kéyin Uyghur milliti heqqide chüshenche hasil qildim.

So'al: siz bu léksiyige qatnashqandin kéyin Uyghur millitige qarita qandaq héssiyatta boldingiz?

-Men léksiyidin kéyin rabiye qadir heqqide yézilghan némis tilidiki kitabni oqudum we Uyghurlarning zulum astida yashawatqanliqini, erkinlikke intilip,erkinlik üchün küresh qiliwatqan millet ikenlikini hés qildim. Rabiye qadirdin pexirlendim. U xelqige hayatidiki bérishke tégishlik hemme nersisini berdi we özining küchining yétishiche tirishti. Hazirmu xelq'araliq qanuniy yollar arqiliq weten dewasi qiliwatidu.

So'al: Uyghurlarning tili, diniy étiqadi qattiq assimilyatsiye qilinmaqta. Sizche, Uyghurlar tilini, dinini qoghdash üchün qandaq qilishi kérek?

-Bir milletni bir orkéstirgha oxshatsaq, orkéstir nurghunlighan oxshimighan chalghu eswablarning we oxshimighan muzikantlarning öz-ara hemkarlishishi arqisida yéqimliq bir simfoniye orunlinidu. Eger her bir chalghu eswab birleshtürülmey, her-bir muzikant hemkarlashmay turup, hemmisi öz aldigha muzika orunlisa undaqta bir simfoniyini orunlash mumkin bolmaydu. Shunga, milletmu shuninggha oxshash ittipaqlashqanda, birlikte ish körgende yeni millet topliship olturaqlashqanda, parchilanmighanda, tilning qollinishini, tilning pütünlükini saqlap qalghili bolidu we tilmu rawajlinip güllinidu. Elwette Uyghur tilini saqlash Uyghur millitining muqeddes wezipisi we shundaqla bizningmu yardem qilish wezipimiz bar.

So'al: sizningche, bir milletni bir milletning assimilyatsiye qilishi shunche asan ishmu?

Eger sen, assimilyatsiye qilghuchining tedbirige qarshi tedbir qollanmisang we yaki qachmisang, sen asanliqche assimilyatsiye bolup kétisen. Bu, séning qarshiliq körsitish küchüngge baghliq.

So'al: Uyghurlar özining tarixida yoqilip ketken jumhuriyetlirini eslige keltürüsh we dölet qurush üchün tirishiwatidu. Sizningche, bu heqte némilerni qilishi kérek?

-Méningche, siz bilisiz, xitaydiki tibetlermu Uyghurlargha oxshash dölet qurushni oylawatidu. Ular buning üchün köplep bedel tölewatidu. Buning üchün ular özining kimlikini saqlashqa tirishiwatidu, bolupmu diniy étiqadini. Uyghurlarmu özining kimlikini, dinini, tilini we medeniyitini saqlap qalghandila we bu kimlikini dawamlashturup kéyinki ewladlargha qalduralighanda andin tupriqini saqlap qalalaydu we wetinini eslige keltüreleydu.

So'al: sizningche, xitay dölitining kelgüsi qandaq bolar?

-Men bir nechche yil ilgiri béyjingda ziyarette boldum. Méni bir proféssor aylandurdi we méningdin, xitay kommunist partiyisining kelgüsi heqqide qandaq qaraysiz,-dep soridi. Men: "Siler yaxshi köridighan, men öch köridighan markisinglar san özgirish bolghanda andin süpet özgirish bolidu, dégen'ghu? men xitay kommunist partiyisige shundaq qaraymen. Dunyada özgermes shey'i bolmaydu. Xitay kommunist partiyisi bashqa kommunist ellerdek choqum gumran bolidu" dédim.

So'al: Uyghurlargha radi'o dolqunliri arqiliq deydighan sözingiz barmu?

-Ümidwar bolunglar. Herqandaq yaman ishning arqisidin choqum yaxshi ish bolidu. Hemkarlishinglar, tirishinglar, ittipaqlishinglar.

Toluq bet