Balqar jumhuriyitide yüz bergen qanliq toqunush

• 
  2005-10-17

10-Ayning 13 - küni shimaliy kawkaziyidiki chéchiniye bilen chégrilinidighan türkiy xelqlerdin balqarlarning qabardin-balqar jumhuriyitining paytexti nalchik shehiride qoralliq pida'iylar bilen hökümet qoshunliri arisida qoralliq toqunush yüz bérip, her ikkila tereptin köp adem öldi we yarilandi. Gerche bu weqe basturulghan bolsimu, emma bu rusiyining kawkaziye rayonidiki mesilining künsayin murekkeplishiwatqanliqi, u jaydiki rusiye hökümitidin ayrilip, musteqil hakimiyet qurush idiyiliriningmu barghansiri küchiyiwatqanliqini körsitidiken. Biraq, rusiye da'iriliri qoralliq qozghilangchi guruppilarni yenila térrorchilar dep atashni dawamlashturmaqta.

Weqening ötmüshi

10-Ayning 13-küni shimaliy kawkaziyidiki qabardin-balqar jumhuriyitining paytexti nalchik shehiride 200 din artuq qoralliq kishi jumhuriyet hökümiti, saqchi orgini we ayrodrom qatarliq muhim nuqtilargha hujum qozghighan. Rusiye hökümet melumatlirida hujumchilarning sanining 300 ge yétidighanliqi bildürülmekte. Rusiye fédéral hökümiti tanka-broniwik qatarliq éghir qorallarni ishlitip, köpligen alahide qisimliri we saqchi qoshunliri ishqa sélish netijiside qozghilangni basturghan. Bu weqe qoshna chéchiniyidin bashqa jumhuriyetlerde yéqinqi yillar ichide yüz bergen eng keng kölemlik qoralliq toqunush weqesi bolup hésablinidu. Rusiye intérnét sehipiliridin www.newsru.com Diki melumatlargha qarighanda rusiye hökümiti qoralliq hujum pilanidin aldin xewer tapqanliqi üchün mezkur jaygha aldin-ala herbiy qoshun we herbiy téxnikilarni orunlashturup, mudapi'elen'gen . Eger undaq bolmighanda, bu qétimqi hujumning rusiye da'iriliri teripidin basturulushi asan'gha chüshmesliki, belki qoralliq pida'iylarning közligen meqsitige yétish éhtimalliqi zor iken.

Rusiye hökümet uchurliri we qarshi inkaslar

Nalchik shehiride yüz bergen qoralliq hujum rusiye teripidin qanliq basturulghandin kéyin, rusiye hökümiti toqunush jeryanida 35 neper hökümet saqchi xadimi,92 neper qoralliq hujumchi we 12 neper tinch puqraning ölgenlikini élan qilghan. Emma, qabardin-balqar jumhuriyiti prézidéntining xewer ishliri katipi öltürülgen tinch puqraning 9 ikenlikini bildürgen.

Rusiye xewer intérnét sehipisi www.newsru.com Diki uchurlardin qarighanda rusiye prézidénti wiladimir putin rusiye saqchi we qoralliq küchlirige weqe jeryanida qoral kötergen her qandaq ademni étishni buyrighan bolup, bu hökümet küchlirining qirghinchiliq yürgüzüshi üchün mumkinchilik yaritip bergen. 17-Öktebirdiki xewerge qarighanda nalchik shehiride weqe jeryanida öltürülgen kishilerning bir qisim a'ile-tawabi'atliri hökümetke naraziliq bildürüp namayish ötküzgen. Ular rusiye saqchi we qoralliq küchlirining bigunah yashlarni héch sürüshtürmestin, térrorchilar dep hésablap öltürüwetkenlikige narazi bolghan. www.newsru.com Diki uchurlardin qarighanda, rusiye da'iriliri yénida salahiyet guwahnamisi bolmighan her qandaq ademni térrorchi dep qarap, öltürüsh we tutqun qilish nishani qilghan. Éniqlinishlargha asaslan'ghanda weqe jeryanida öltürülgen kishilerning köpinchisi yashlar bolup, ularning yéshi texminen 18yashtin 30 yashqiche iken. Mezkur pida'iylarning qoralliq hujumi gerche yaxshi pilanlan'ghan bolsimu, emma mezkur qoralliq yashlar yaxshi herbiy telim terbiye körmigenliki üchün rusiye qoralliq küchliri bilen tertipsiz we taktikisiz halda urushqan. Rusiye da'iriliri öltürülgenlerning jesetlirini yerlik saqchilar arqiliq tonup, salahiyitini békitkendin kéyin, ularning köpinchisining yerlik yashlar bolupmu, qabardinlar ikenlikini jezimleshtürgen hemde bu jesetlerni igilirige qayturup bermeslikke qarar qilghan. Bu ehwal yerlik puqralarning ghezipini qozghashtiki yene bir amilgha aylan'ghan iken.

Chéchenler weqeni zimmisige aldi

Rusiye agéntliqliri we én'giliye radi'o-téléwiziye shirkitining uchuridin qarighanda moskwagha béqinmaydighan chéchen ichkiriye jumhuriyitining birinchi mu'awin bash ministiri dep qarilinip, rusiye hökümiti teripidin öltürüsh buyruqi chiqirilghan shamil basayéw bayanat élan qilip, nalchik shehiride yüz bergen qoralliq hujumni öz zimmisige alghan hemde rusiye hökümitini xelqqe nisbeten ammiwi qirghinchiliq qilghanliqi we térrorizm bilen eyibligen. U qoralliq hujum jeryanida 41 neper pida'iy we 140 neper rusiye saqchi we herbiy xadimining ölgenlikini éytqan. Emma, rusiye hökümiti shamil basayéwni köp qétim öldi dep élan qilip uchur tarqatqan bolsimu, biraq u taki hazirghiche öz herikitini dawamlashturmaqta.

Weqening sewebi heqqidiki yéngi uchurlar

Rusiyining ataqliq gézitliridin biri " xewerler"de nalchiktiki qoralliq hujum weqesining kélip chiqishi heqqide bir parche maqale élan qilin'ghan bolup, xewerler gézitining muxbiri qabardin –balqar jumhuriyitining weqe yüz bergen nalchik shehiri yénidiki bir yézigha bérip, weqe jeryanida " térrorchi " dep öltürülgen aka-ukilarning öyini ziyaret qilghan. Wolniy awul dep atalghan mezkur yézining ahalisining diniy étiqadi nahayiti küchlük bolup, mezkur yézida ruslan we zawur isimlik ikki bir tughqan aka-uka bolghan. Ular uniwérsitét püttürgen yashlar bolup, shu jaydiki mektepte tenterbiye oqutquchisi idi. Bu ikki yashning ata-anisi we tonush-bilishlirining muxbirgha éytip bérishiche, ular her künlük namazni qoldin bermeydighan yashlar bolup, 60 a'ililik mezkur yéza xelqi pul yighip, meschit sélip bérishni hökümettin telep qilghan. Biraq, bu pul hökümetke ewetilip yütüp ketken hemde meschit sélishqa buyruq kelmigen, netijide i'ane toplighan xelq bir kinoxanini meschit qilip, namaz oqughan. Bu hökümet teripidin cheklen'gen. Aka-uka zawur bilen ruslan öz dostlirini élip ghayip bolghan hemde axiri bu qétimqi nalchiktiki toqunushta ölgen.

"Xewerler" gézitining muxbirining so'aligha jawab bergen bu ikki aka-ukining tughqanliri we yurtdashliri ularning namaz oqushqa ruxset qilinmighan, bashqa amal bolmighan ehwal astida qoligha qoral alghanliqi, shuning bilen ularning térrorchi bolushqa mejbur bolup qalghanliqini chüshendürgen.

Rusiye metbu'atliri nalchik shehiridiki bu hujumni ene shundaq orman yashliri bilen sheher yashlirining birliship emelge ashurghanliqini yézishqan.

Balqar jumhuriyiti heqqide melumat

Qabardin –balqar jumhuriyiti kawkaz tillirida sözlishidighan qabardin milliti bilen türkiy tillirida sözlishidighan balqar millitining qoshma jumhuriyitidur. Mezkur jumhuriyet nopusi 750mingdin artuqtur.

Balqarlar qabardin-balqar jumhuriyitining aptonomiyilik hoquq yürgüzgüchi millitining biridur. Ularning tili oghuz guruppisigha tewe bolush bilen Uyghurlardin shunche yiraqta yashishigha qarimay, Uyghur tiligha xélila yéqin hésablinidiken.

Rusiyining milletshunasliqqa a'it uchurlirigha tayan'ghanda؛ balqarlar özlirini "tawlula" yeni taghliqlar dep ataydiken.Ularning omumi nopusi 85.1 Mingdin artuq bolup, melum sandikiliri qazaqistan we qirghizstanlarda yashighanni hésabqa almighanda mutleq köpchiliki yeni 70.8 Ming kishi oz milli jumhuriyitide tirikchilik qilidu.

Balqarlar yashighan jaylar balqariye depmu atilidu. Balqariye 17-esirde ruslar bilen biwaste alaqilarda bolghan. 19-Esirge kelgende shimali kawkaziye char rusiye terkibige kirgende balqarlarmu rus hökümranliqigha boysun'ghan.

1936-Yili qabardin-balqar aptonom jumhuriyiti tesis qilin'ghan. Biraq, balqarlar xuddi chéchen ler, qumuqlar we bashqilargha oxshashla 1944-yili stalin teripidin oz yurtliridin mejburi qazaqistan we bashqa ottura asi'a rayonlirigha köchürüwétilgen shuningdek aptonom jumhuriyet emeldin qalduruwétilgen. Sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin qabardin -balqar aptonom jumhuriyiti resmi türde qabardin-balqar jumhuriyiti dep atilip , rusiye bilen federal kélishimige qol qoyghan. Démek, bügünki künde balqarlar gerche sanining 70ming etrapida bolushigha qarimay ,yenila oz dölet bayriqi, dölet gérbi hem asasi qanuni we bashqa dölet tüzümlirige ige milletke aylansimu beribir moskwaning idare qilishi astida yashimaqta.

Chéchiniyidiki musteqil herikitining uzun muddet dawamlishishi, qabardin-balqar we daghistan jumhuriyetlirigimu küchlük tesir körsetken bolup, bu jaylardimu musteqilliq we islamiy étiqad idiyilirining künsayin ulghuyiwatqanliqi hem kéngiyiwatqanliqi ilgiri sürülmekte. (Ümidwar)