Хитай һөкүмити терроризмға қарши туруш нами билән уйғурларни бастурмақта


2007.03.28

Канададики Aberfoyle хәлқара хәвәпсизлик истратегийә тәтқиқат орниниң мәсули Andrew McGregor хитайниң һөкүмити 11-синтәбирдин кейин уйғурларға қаратқан сиясәтлири һәққидә мақалә елан қилди. Униң мақалиси мундақ башлиниду:

"Хитай мәтбуатлири келәр йили бейҗиңда олимпик өткүзилидиған вә хитай коммунистик партийисиниң юқури қатлими ичидики һоқуқ талишиш көрүши әвҗигә чиққан январ ейиниң башлирида, хитай қораллиқ күчлириниң уйғур раюнида аталмиш террорчиларниң мәшиқ базисиға туюқсиз һуҗум қилип, 18 террорчи гумандарини өлтүргәнлики, бир сақчиниң өлгәнлики, 17 гумандарни тирик қолға чүшүргәнликини һәвәр қилди вә бу туюқсиз һуҗум шәрқи түркистан исламий һәркити тәшкилати билән хәлқара террорчи күчләр оттурисидики бағлинишни йеңи йип учлири билән тәминлиди, деди. Бу вәқә қандақла болмисун уйғур мустәқилчилири билән хитай қораллиқ қисимлири оттурисида, йеқинда йүз бәргән бир қетимлиқ тоқунушни көрситип бериду".

Уйғурлар уйғур аптоном раюнида азсанлиқ һалға чүшүрүлмәктә

Истратегийә тәтқиқатчиси болған Andrew McGregor мақалисидә, уйғурлар һәққидә қисқичә мәлумат берип "уйғурлар өзлири мәркәзлик олтурақлашқан районини шәрқи түркистан, дәп атиса, хитайлар бу раюнни йеңи территорийә мәнисидики шинҗаң дегән исим билән атайду. Хитай көчмәнлири бу районға давамлиқ вә кәң көләмдә көчүп келивәргәнликтин, уйғурлар бу райондики 18 милйонлуқ нопусниң 45% нила игиләйдиған һалға чүшүп қалди", дәйду.

Мақалә аптори хитай даирлириниң памир игизликигә җайлашқан ақту наһийисидә йүз бәргән вәқәниң характерини бурмилаватқанлиқини әскәртип:

"Хитайниң һөкүмәт ахбарат вастилири ал-қаидә билән шәрқи туркистан исламий һәрикитиниң бу районға "қол тиқиватқанлиқи" дин бишарәт бәрмәктә, амма улар уйғурларниң өз земинидә немә үчүн бундақ бир ярдәмгә еһтияҗи барлиқини тилға алмиди. 1990-Йили ақту наһийисидә зәйдин йүсүп башчилиқида хитай һөкүмитигә қарши көтүрүлгән қораллиқ қозғилаңдиму 50 нәпәр қозғилаңчи өлтүрүлгәниди", дәйду.

Хитайниң уйғурлар һәққидики әйибләшлири асассиз

Мақалә аптори исламниң сүнний мәзһипигә тәвә болған уйғурларниң, ваһаби идеологийәсидики ал-қаидә билән йеқинчилиқи йоқлиқини, бәзи уйғурлар афғанистанда мәшиқ елип барған болсиму, уларниң бин ладин америкиға қарши елип барған җиһатқа әмәс, бәлки уйғур районидики мустәқиллиқ һәрикәтлиригә қатнашқанлиқини язиду. У мақалисидә йәнә бәзи уйғурларниң пакистан һәрби истиғбарати (Inter-Services Intelligence) тәрипидин тәрбийәләнгәнликиниму тилға алиду. Амма у пакистанниң бу уйғурларни нимә мәқсәттә тәрбийилигәнликини әскәртмәйду.

У 11-синтәбир вәқәсидин кейин хитай һөкүмитиниң елан қилған доклатлирида оттуриға қоюлған, уйғурларниң афғанистанда тәлим алғанлиқи һәққидики, бир биригә зит сан- сефирларниң көптүрүлмә вә униң пакит асасиниң гуманлиқ икәнликини баян қилип:

"Хитай һөкүмитиниң доклатида һәсән мәхсумниң осама бин ладин билән 1999-йили көрүшкәнлики вә шәрқи түркистан исламий һәркити тәшкилатиниң ал-қаидәниң ярдимигә еришкәнлики илгири сүрүлгән болсиму, лекин бу тәшкилатниң рәһбири болған һәсән мәхсум улар билән һечқандақ алақиси йоқлиқини оттуриға қоюп, хитайниң әйибләшлирини рәт қилғаниди", дәп язиду. У йәнә һәсән мәхсумниң 2003-йили 10-айда пакистан армийиси тәрипидин әтип өлтүрүлгәнликини тилға алиду.

Хитай уйғурларни террорчи қилип көрситишкә урунмақта

Истратегийә тәтқиқатчиси болған Andrew McGregor шәрқи түркистан исламий һәрикитиниң террорчи тәшкилат тизимликигә кирип қилиш сәвәблирини тонуштуруп:

"2002-Йили авғустта америка қошма штатлири хитайниң бесими билән шәрқи түркистан исламий һәриктини террорчи тәшкилат тизимликигә киргүзди. Хитай һөкүмити буниңға мунасип һалда, иранға охшаш дөләтләрни башқурулидиған бомба техникиси билән тәминлимәйдиғанлиқи һәққидә вәдә бәрди. Бир айдин кейин BDT му шәрқи түркистан исламий һәриктини террорчи тәшкилатлар тизимликигә киргүзди. Хитай йәнә 4 уйғур тәшкилатиниму террорчи тәшкилат тизимликигә киргүзмәкчи болған болсиму, амма хәлқараниң қоллишиға еришәлмиди", дәйду.

Мақалә аптори хитайниң уйғурларни хәлқараға террорчи қилип көрситишкә уруниватқанлиқи һәққидә тохтилип:

Бейҗиң уйғурларниң 2008-йилидики олимпик мәзгилидә террорлуқ һәрикәтлири елип баридиғанлиқини илгири сүрмәктә. Уларниң бу хил уюнни ойнишидики мәқсити чәтәллик зиярәтчиләрниң мустәқиллиқни тәшәббус қилидиған уйғур райониға беришини тосуш", дәйду.

У мақалисида йәнә дөләт һалқиған тәшкилат - шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң қурулуш маһийити вә хитайниң бу тәшкилат арқилиқ, оттура асия дөләтлиридики уйғурларниң паалийәтлирини чәклигәнлики қатарлиқларни әскәртип:

"90-Йилларниң башлирида түркий тилда сөзлишидиған оттура асиядики дөләтлиридә пан туркизм қисқа вақит модиға айланғаниди. 21-Әсирниң кириши билән улар реаллиққа йүзләнди,, уйғур раюнида пан исламизимлиқ һессият мәвҗут болсиму, бу қараш уйғур мустәқилчилири арисида үстүнлүкни игәллийәлмиди", дәп язиду.

Уйғур әмәлдарлар қорчақ

Andrew McGregor Ишсизлиқ, диний бесим вә ассимилятсийәләрниң уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлирини күчәйтивәткәнликини баян қилип:

"Уйғур аптоном раюнлуқ һөкүмәт (which includes nominally Muslim Uyghurs. Буниң ичидә исми бар амма һесабта йоқ уйғур әмәлдарлири болсиму) кә қариғанда хитай коммунистик партийиси комитети бу районда сияси җәһәттә һөкүмран орунда туриду. Булар хитайлар тәрипидин контрол қилиниду" , дәйду.

У ху җинтавниң коммунистик партийиниң уйғур раюни билән тибәттики мутләқ һөкүмранлиқини техиму күчәйткәнликини әскәртиду.

Канада Aberfoyle хәлқара хәвәпсизлик истратегийә тәтқиқат орниниң мәсули болған Andrew McGregor хитай һөкүмитиниң уйғур районидики аталмиш террорлуқ вә зораванлиқ һәрикәтләрниң азийиванлиқини тәкитлисиму, амма хитай қораллиқ күчлириниң қәрәллик түрдә елип бериливатқан бастуруш һәрикәтлириниң кишиләрни гаңгиритип қойғанлиқини тилға елип:

"Хитай даирлири қаршлиқ көрсәткүчи уйғурларни рәһимсизлик билән бастуруш арқилиқ, яшларға хитай мәдәнийитигә сиңип кетишниң бирдин бир тоғра йол икәнлики һәққидә дәрс бәрмәкчи. Бейҗиңниң ихтисадий тәрәққияти вә хитай көчмәнлири ахирқи һесабта уйғур мустәқилчилири үчүн аваричилиқ туғдуриду", дәйду.

Хитай һөкүмити уйғурларға рәһим қилмайду

Канадалиқ тәтқиқатчи мақалисиниң ахирида олимпик мунасивити билән, дуня хитайға көз тикиватқан мәзгилдә йүз бәргән вәқәниң, бейҗиңниң образини техиму хуникләштүридиғанлиқини баян қилип:

"Қанунсиз кан ечиш һәрикәтлиригә зәрбә беришни терроризимға қарши сияси һәрикәт қилип бурмилап көрситилгән болиши мүмкинму? хитай бихәтәрлик күчлири бу һуҗумниң тәпсилатини ашкарилиғини йоқ. Хитайда қанунсиз йол билән кан ечиш омумийүзлүк әһвал. Партилатқучи дориларни болса адәттә кан ачқучилар ишлитиду. Һуҗумда өлгән уйғурлар саниниң көп болиши, бейҗиңниң олимпик мусабиқиси йеқинлишиватқан мәзгилдә, уйғурларниң һәрқандақ шәкилдики мустәқиллиқ һәркәтлиригә тақәт қилип туралмайдиғанлиқини кишиләрниң сәмигә салиду, дәп язиду. (Камил турсун)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.