Xitay hökümiti térrorizmgha qarshi turush nami bilen Uyghurlarni basturmaqta


2007.03.28

Kanadadiki Aberfoyle xelq'ara xewepsizlik istratégiye tetqiqat ornining mes'uli Andrew McGregor xitayning hökümiti 11-sintebirdin kéyin Uyghurlargha qaratqan siyasetliri heqqide maqale élan qildi. Uning maqalisi mundaq bashlinidu:

"Xitay metbu'atliri kéler yili béyjingda olimpik ötküzilidighan we xitay kommunistik partiyisining yuquri qatlimi ichidiki hoquq talishish körüshi ewjige chiqqan yanwar éyining bashlirida, xitay qoralliq küchlirining Uyghur rayunida atalmish térrorchilarning meshiq bazisigha tuyuqsiz hujum qilip, 18 térrorchi gumandarini öltürgenliki, bir saqchining ölgenliki, 17 gumandarni tirik qolgha chüshürgenlikini hewer qildi we bu tuyuqsiz hujum sherqi türkistan islamiy herkiti teshkilati bilen xelq'ara térrorchi küchler otturisidiki baghlinishni yéngi yip uchliri bilen teminlidi, dédi. Bu weqe qandaqla bolmisun Uyghur musteqilchiliri bilen xitay qoralliq qisimliri otturisida, yéqinda yüz bergen bir qétimliq toqunushni körsitip béridu".

Uyghurlar Uyghur aptonom rayunida azsanliq halgha chüshürülmekte

Istratégiye tetqiqatchisi bolghan Andrew McGregor maqaliside, Uyghurlar heqqide qisqiche melumat bérip "Uyghurlar özliri merkezlik olturaqlashqan rayonini sherqi türkistan, dep atisa, xitaylar bu rayunni yéngi térritoriye menisidiki shinjang dégen isim bilen ataydu. Xitay köchmenliri bu rayon'gha dawamliq we keng kölemde köchüp kéliwergenliktin, Uyghurlar bu rayondiki 18 milyonluq nopusning 45% nila igileydighan halgha chüshüp qaldi", deydu.

Maqale aptori xitay da'irlirining pamir igizlikige jaylashqan aqtu nahiyiside yüz bergen weqening xaraktérini burmilawatqanliqini eskertip:

"Xitayning hökümet axbarat wastiliri al-qa'ide bilen sherqi turkistan islamiy herikitining bu rayon'gha "qol tiqiwatqanliqi" din bisharet bermekte, amma ular Uyghurlarning öz zéminide néme üchün bundaq bir yardemge éhtiyaji barliqini tilgha almidi. 1990-Yili aqtu nahiyiside zeydin yüsüp bashchiliqida xitay hökümitige qarshi kötürülgen qoralliq qozghilangdimu 50 neper qozghilangchi öltürülgenidi", deydu.

Xitayning Uyghurlar heqqidiki eyibleshliri asassiz

Maqale aptori islamning sünniy mezhipige tewe bolghan Uyghurlarning, wahabi idé'ologiyesidiki al-qa'ide bilen yéqinchiliqi yoqliqini, bezi Uyghurlar afghanistanda meshiq élip barghan bolsimu, ularning bin ladin amérikigha qarshi élip barghan jihatqa emes, belki Uyghur rayonidiki musteqilliq heriketlirige qatnashqanliqini yazidu. U maqaliside yene bezi Uyghurlarning pakistan herbi istighbarati (Inter-Services Intelligence) teripidin terbiyelen'genlikinimu tilgha alidu. Amma u pakistanning bu Uyghurlarni nime meqsette terbiyiligenlikini eskertmeydu.

U 11-sintebir weqesidin kéyin xitay hökümitining élan qilghan doklatlirida otturigha qoyulghan, Uyghurlarning afghanistanda telim alghanliqi heqqidiki, bir birige zit san- séfirlarning köptürülme we uning pakit asasining gumanliq ikenlikini bayan qilip:

"Xitay hökümitining doklatida hesen mexsumning osama bin ladin bilen 1999-yili körüshkenliki we sherqi türkistan islamiy herkiti teshkilatining al-qa'idening yardimige érishkenliki ilgiri sürülgen bolsimu, lékin bu teshkilatning rehbiri bolghan hesen mexsum ular bilen héchqandaq alaqisi yoqliqini otturigha qoyup, xitayning eyibleshlirini ret qilghanidi", dep yazidu. U yene hesen mexsumning 2003-yili 10-ayda pakistan armiyisi teripidin etip öltürülgenlikini tilgha alidu.

Xitay Uyghurlarni térrorchi qilip körsitishke urunmaqta

Istratégiye tetqiqatchisi bolghan Andrew McGregor sherqi türkistan islamiy herikitining térrorchi teshkilat tizimlikige kirip qilish seweblirini tonushturup:

"2002-Yili awghustta amérika qoshma shtatliri xitayning bésimi bilen sherqi türkistan islamiy heriktini térrorchi teshkilat tizimlikige kirgüzdi. Xitay hökümiti buninggha munasip halda, iran'gha oxshash döletlerni bashqurulidighan bomba téxnikisi bilen teminlimeydighanliqi heqqide wede berdi. Bir aydin kéyin BDT mu sherqi türkistan islamiy heriktini térrorchi teshkilatlar tizimlikige kirgüzdi. Xitay yene 4 Uyghur teshkilatinimu térrorchi teshkilat tizimlikige kirgüzmekchi bolghan bolsimu, amma xelq'araning qollishigha érishelmidi", deydu.

Maqale aptori xitayning Uyghurlarni xelq'aragha térrorchi qilip körsitishke uruniwatqanliqi heqqide toxtilip:

Béyjing Uyghurlarning 2008-yilidiki olimpik mezgilide térrorluq heriketliri élip baridighanliqini ilgiri sürmekte. Ularning bu xil uyunni oynishidiki meqsiti chet'ellik ziyaretchilerning musteqilliqni teshebbus qilidighan Uyghur rayonigha bérishini tosush", deydu.

U maqalisida yene dölet halqighan teshkilat - shangxey hemkarliq teshkilatining qurulush mahiyiti we xitayning bu teshkilat arqiliq, ottura asiya döletliridiki Uyghurlarning pa'aliyetlirini chekligenliki qatarliqlarni eskertip:

"90-Yillarning bashlirida türkiy tilda sözlishidighan ottura asiyadiki döletliride pan turkizm qisqa waqit modigha aylan'ghanidi. 21-Esirning kirishi bilen ular ré'alliqqa yüzlendi,, Uyghur rayunida pan islamizimliq héssiyat mewjut bolsimu, bu qarash Uyghur musteqilchiliri arisida üstünlükni igelliyelmidi", dep yazidu.

Uyghur emeldarlar qorchaq

Andrew McGregor Ishsizliq, diniy bésim we assimilyatsiyelerning Uyghurlarning qarshiliq heriketlirini kücheytiwetkenlikini bayan qilip:

"Uyghur aptonom rayunluq hökümet (which includes nominally Muslim Uyghurs. Buning ichide ismi bar amma hésabta yoq Uyghur emeldarliri bolsimu) ke qarighanda xitay kommunistik partiyisi komitéti bu rayonda siyasi jehette hökümran orunda turidu. Bular xitaylar teripidin kontrol qilinidu" , deydu.

U xu jintawning kommunistik partiyining Uyghur rayuni bilen tibettiki mutleq hökümranliqini téximu kücheytkenlikini eskertidu.

Kanada Aberfoyle xelq'ara xewepsizlik istratégiye tetqiqat ornining mes'uli bolghan Andrew McGregor xitay hökümitining Uyghur rayonidiki atalmish térrorluq we zorawanliq heriketlerning aziyiwanliqini tekitlisimu, amma xitay qoralliq küchlirining qerellik türde élip bériliwatqan basturush heriketlirining kishilerni ganggiritip qoyghanliqini tilgha élip:

"Xitay da'irliri qarshliq körsetküchi Uyghurlarni rehimsizlik bilen basturush arqiliq, yashlargha xitay medeniyitige singip kétishning birdin bir toghra yol ikenliki heqqide ders bermekchi. Béyjingning ixtisadiy tereqqiyati we xitay köchmenliri axirqi hésabta Uyghur musteqilchiliri üchün awarichiliq tughduridu", deydu.

Xitay hökümiti Uyghurlargha rehim qilmaydu

Kanadaliq tetqiqatchi maqalisining axirida olimpik munasiwiti bilen, dunya xitaygha köz tikiwatqan mezgilde yüz bergen weqening, béyjingning obrazini téximu xunikleshtüridighanliqini bayan qilip:

"Qanunsiz kan échish heriketlirige zerbe bérishni térrorizimgha qarshi siyasi heriket qilip burmilap körsitilgen bolishi mümkinmu? xitay bixeterlik küchliri bu hujumning tepsilatini ashkarilighini yoq. Xitayda qanunsiz yol bilen kan échish omumiyüzlük ehwal. Partilatquchi dorilarni bolsa adette kan achquchilar ishlitidu. Hujumda ölgen Uyghurlar sanining köp bolishi, béyjingning olimpik musabiqisi yéqinlishiwatqan mezgilde, Uyghurlarning herqandaq shekildiki musteqilliq herketlirige taqet qilip turalmaydighanliqini kishilerning semige salidu, dep yazidu. (Kamil tursun)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.