'Xitayning shinjang siyasiti: bayliqni ekétip zakitini bérish'

17 - Iyun, xongkongda chiqidighan "shepe zhurnili"da "xitayning Uyghur siyasiti, bayliqni ekétip zakitini bérish siyasiti" namliq maqale élan qilindi. Maqalide xitay nöwette Uyghur aptonom rayonida yürgüzüwatqan siyasetning mahiyet jehettin özgermigenliki, xitay kommunist hökümiti meqsitining Uyghur élidiki zor bayliq arqiliq xitay ölkilirini tereqqiy qildurush ikenliki ilgiri sürülgen.
Muxbirimiz mihriban
2010-06-18
Share
Tarim-nefitligi-305 Uyghur diyari tarim wadisidiki ishlepchiqirish üstidiki néfitlik.
AFP Photo

1. "Xitayda rast gep qilghanlar jazalinidu, shunga aptor texellus qollandi"

Maqalida xitayning nöwettiki iqtisadi tereqqiyati üchün Uyghur élidin chiqiwatqan zor miqdardiki énérgiye bayliqigha bolghan éhtiyaji we nöwette Uyghur aptonom rayonida yürgüzüwatqan siyasiti birqeder etrapliq tehlil qilin'ghan. Emma aptor maqalida öz ismini ashkarilimastin peqetla chü shili texellusini qollan'ghan.

"Shepe zhurnili" ning muherriri jang wéygo ependi, maqale aptorining öz ismi bilen emes, texellus bilen maqalini élan qilishidiki sewebni izahlidi.

Jang wéygo ependining bildürüshiche, chü shili texellusidiki bu kishi hazir xitayda yashawatqan bolup, maqale aptori xitayning nöwettiki iqtisadi ehwali we Uyghur aptonom rayonigha qaratqan siyasitini yaxshi bilidighan dölet ichidiki bir iqtisadshunas iken. Xitayda kishilerning pikir erkinliki éghir boghulghan bolghachqa u, bu xil shara'itta peqet texellus arqiliqla öz pikrini bayan qilishqa mejbur bolghan.

2. "Rayondiki Uyghurlarning naraziliqi, xitayni élip ketken bayliqlarning zakitini bérishke mejburlidi"

Jang wéygo ependi maqaligha "xitayning Uyghur siyasiti, bayliqni ekétip zakitini bérish siyasiti" dep mawzu qoyulushining, emeliyette xitay siyasitining mahiyitini bildüridighanliqini ilgiri sürdi. U mundaq dédi" maqaligha 'xitayning Uyghur siyasiti, bayliqni ekétip zakitini bérish siyasiti' dégen mawzuni qoyushtiki seweb, nöwette béyjing da'iriliri xitay ölkilirining iqtisadi tereqqiyati üchün, Uyghur rayonining mol énérgiye bayliqigha éhtiyajliq. Xenzular olturaqlashqan zéminida tebi'iy bayliqi az bolghan béyjing hökümiti, 60 yildin buyan rayonning bayliqini xitay ölkilirige toshuwatidu, emma shunche bayliqning igisi bolghan Uyghurlar barghanche namratlashti. Mana bultur rayonda Uyghurlarning naraziliqi kötürülgen idi, bu yil 5 - ayda atalmish "shinjang xizmet" yighini échip, dunyagha " biz rayon'gha iqtisadiy jehettin yardem bérimiz" dégenni tekitlep, dunyagha özini rayon'gha yardem bergen qilip körsitishke urunuwatidu. Bu, emeliyette kompartiye hökümitining özining bundin kéyinki menpe'eti üchünla, bu yillarda rayondin heqsiz élip ketken ashu bayliqlarning zakitini béridighanliqini wede qilghanliqi dep chüshensek bolidu."

3. "Xitayning tereqqiyat éhtiyaji, kompartiyini rayondiki siyasitini özgertishke mejburlidi"

Maqalida Uyghur aptonom rayonidiki mol tebi'iy bayliqliri heqqide sanliq melumat bérilip, xitayning bu yillardiki iqtisadiy tereqqiyati bu bayliqlargha éhtiyajliq bolghini üchün, xitay hökümiti barliq wasitilerni qollinip rayondiki hökümranliqini saqlap qélishqa urunuwatqanliqi bayan qilin'ghan.

Jang wéygo ependi bu heqtiki qarishini otturigha qoyup mundaq dédi: "xitayda 'xitayning su bayliqi menbesi shizang, énérgiye menbesi shinjang' deydighan gep bar. Alayluq tibette xitaydiki eng chong ikki deryaning bash éqini bar. Shinjang bolsa xitaydiki néfit zapisining 30% ni, kömür zapisining 40%ni, tebi'iy gazining34 %ni igileydu. Shunga xitay hökümiti bu zéminlardin ayrilip qélishtin bek qorqidu. Hazirqi shara'itta xitayning iqtisadi tereqqiyatida ottura sherqtiki iraq, iran qatarliq jaylardin öz tereqqiyati üchün kérek bolghan énérgiye bayliqlirigha ige bolushi barghanche müshkül boluwatidu. Chünki iraqtiki urush, irandiki yadro qorallar mesiliside, gherb döletlirining iran'gha émbargo qoyush telipining küchiyishi seweblik, xitay bu döletlerdin yenimu köplep néfit qatarliq énérgiye menbelirige érishishke amalsiz qéliwatidu. Bu xil ehwal astida, xitay elwette Uyghur aptonom rayonidiki mol yer asti hem yer üsti bayliqlirini élip kétishke urunuwatidu. Hazir Uyghur aptonom rayoni xitay kommunist hökümitining jénini saqlap qélishtiki birdin - bir bayliq menbesi bolup qaldi. Shunga kompartiyisi jang chünshyenni yötkep kélip, uning éghzi arqiliq" rayonda yumshaq siyaset yürgüzimiz, xelqni bay qilimiz" dégen naxshini éytquzuwatidu."

4. "Kommunist hökümetning rayondiki siyasiti özgermidi, peqet niqabini özgertti xalas"

Maqalida xitay kommunist hökümitining 60 yildin buyan rayonda élip barghan siyasiti tehlil qilinip, wang jénidin wang léchüen'giche bolghan xitay emeldarlirining rayonda " qattiq qolluq bilen bashqurush" siyasiti qollinip kelgenlikini, buning aqiwitide rayonda bu 60 yildin buyan yerlik xelq bolghan Uyghurlarning naraziliq heriketlirining bésilmighanliqini, bultur yazda ürümchide partlighan " 5 - iyul weqesi"ning emeliyette kommunist hökümetning rayonda yürgüzüp kelgen qattiq qol siyasitining meghlubiyitini körsetkini üchün, merkizi hökümetning "emeldar almashturush" usuli arqiliq rayondiki hökümranliqini saqlap qalmaqchi bolghanliqi ilgiri sürülgen.

Jang wéygo ependi xitay kommunist hökümitining rayon'gha belgiligen emeldarlirining mahiyet jehette oxshashliqini tekitlidi.

"Kompartiye hökümitining Uyghur aptonom rayonigha teyinligen wang jin, wang énmaw we wang léchüenler bilen, hazir teyinligen atalmish "yumshaq siyaset yürgüzgüchi" jang chünshyenler emeliyette, kompartiye hökümitining eng sadiq ghalchiliri. Ularning perqi shuki wang léchüen rayonda ochuq - ashkara basturush élip barghan bolsa jang chünshyen aldamchiliq wasitisini qolliniwatidu xalas. Biz wang léchüenni ashkara halda qoylarni boghup öltüridighan böre dések, jang chünshyenni qoy térisige yépiniwalghan böre dések xatalashmaymiz."

5. "Kompartiye hazir otni qeghezge yögep saqlimaqchi boluwatidu, emma bu ot haman bu hökümetning qolini köydüridu"

Maqale axirida aptor nöwette qirghizistandiki muqimsiz weziyetning, xitayni qirghizistan bilen chégrilinidighan Uyghur aptonom rayonining weziyitidin ensiritiwatqanliqi otturigha qoyulup, rayonda bundin kéyinki basturush siyasitining yenila qattiq bolushi mumkinlikini ilgiri sürgen.

Jang wéygo ependi özining bu heqtiki qarishini otturigha qoyup mundaq dédi: "xitay hökümiti qirghizistan weziyitidin ottura asiya döletlirige qarighandimu bekrek ensirewatidu. Xitay hökümiti gerche emeldarni yötkesh usuli arqiliq, rayondiki Uyghurlarning naraziliqini peseytmekchi bolghan bolsimu, lékin qirghizistan weziyiti xitay hökümitini dekke - dükkige salmaqta. Chünki xitay kommunist hökümiti xitay milliti bilen örüp - adet til jehette tamamen ayrim bolghan Uyghurlarning, özige qoshna bolghan oxshash étiqad, örüp - adet, qan - qérindashliq munasiwiti bolghan qirghiz qatarliq ottura asiyadiki türki xelqlerning tesirige uchrap, xitay kommunist hökümitige qarshi kötürülüp chiqishidin ensireydu. Shunga hazir Uyghur aptonom rayonida herbiy we saqchilarni téximu köpeytmekte."

Jang wéygo ependi, Uyghur aptonom rayonigha yéngidin teyinlen'gen partkom sékrétari jang chünshyenning, hazirqi shara'itta kompartiyining Uyghur élidiki uzun muddetlik eminlikige kapaletlik qilish üchün, rayonda ilgiriki qattiq qol siyasetni dawamlashturushi mumkinlikini otturigha qoydi.

U mundaq dédi: "qarighanda qoy térisige oriniwalghan bu jang chünshyen dégen böre, quyruqini qisiwalghan bu hiyliger tülke emdi özining esli qiyapitini ashkarilaydighandek qilidu. Rayonning muqimliqigha kapaletlik qilish üchün jang chünshyenmu rayondiki Uyghurlargha qarita basturush siyasitini qollinishqa mejbur. Men ishinimenki xitay kommunist hökümiti hazir qeghez ichide ot saqlimaqchi boluwatidu, emma bu ot haman kommunist hökümitining qolini köydüridu."

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.