Béyjingdiki yeklen'gen Uyghurlar xelq'ara metbu'atlarda

Gérmaniye dolqunliri radi'osining 1-ayning 24-künidiki "xitaydiki hökümetsiz teshkilatlar tosalghular ichide zoraymaqta" namliq xewirining asasi qismida béyjingda yashawatqan Uyghurlarning müshkülati teswirlen'gen.
Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2011-01-24
Share
Beijingdiki-Uyghur-Resturanida-partlash-305.jpg Süret, 25 - séntebir, béyjingning shinjékow rayoni shimaliy kochisidiki"qeshqer taamliri réstorani" da yüz bergen parttilash weqesidin kéyinki xitay taziliqchi ishchilirining neq meydanni tazilawatqan körünüshi.
AFP Photo

Muxbir silke balweg teripidin ishlen'gen bu xewerde, hazir béyjingda yashawatqan 200 a'ililik Uyghurning turmushta yoluquwatqan qiyinchiliqliri ipadilen'gen. Ular xitay paytexti béyjinggha yaxshi kün körermizmikin, dégen ümidte kelgen bolsimu, xitaylarning yeklishi seweblik xizmet tapalmay turmushta éghir ehwalda qalghanliqi, herxil qanunsiz yollar bilen tirikchilik qilishqa mejbur bolghanliqi bayan qilin'ghan.

Xewerde, Uyghurlarning türkiy milletlerning bir türkümi ikenliki, ularning turmush adetlirining türklerge oxshaydighanliqi, hazir béyjingda yashawatqan bu Uyghurlarning arisida zeherlik chékimlik we qalaymiqan alaqiler sewebidin eydiz késilining köpeygenliki, xitay hökümet terepning bulargha yéterlik derijide köngül bölmigenliki ashkarilan'ghan.

"Xitaydiki hökümetsiz teshkilatlar tosalghular ichide zoraymaqta" namliq xewerning merkizi idiyisi xitaydiki hökümetsiz teshkilatlarning zor derijide köpeygenlikidin ibaret bolup, hazir en'ge élin'ghan hökümetsiz teshkilatlarning sani 430 minggha yetken. Téxi en'ge élinmighan teshkilatlarning sani 2-3 milyon arisida iken. Xitay hökümiti bu xil hökümetsiz teshkilatlarning köpiyishining aldini élishqa we ularni ünümlük tizginleshke térishiwatqan bolsimu, bu xil teshkilatlarning barghanséri köpiyishini chekleshke qadir bolalmighan.

Xewerge asaslan'ghanda, ey jishing namliq eydiz késilining aldini élish pa'aliyetliri bilen shughulliniwatqan teshkilatmu eslide hökümetsiz teshkilat iken. Bu teshkilatning xadimliri asasliq halda béyjingdiki Uyghurlarning eydiz késilini dawalash we eydizning aldini élishqa tériship kelgen. Ularning siyasiy bilen alaqisi bolmisimu, da'im dégüdek xitay hökümet terepning tosalghusigha uchrighan hemde nazaret astida pa'aliyet qilishqa mejbur bolghan.

Xitay teweside némila bolmisun 430 ming hökümetsiz teshkilat pa'aliyet élip bériwétiptu. Ularning bir qismi öktichi küchler iken. Undaqta, Uyghur wetinide qanchilik hökümetsiz teshkilat bolushi mumkin?

Uyghur ziyaliysi rahile xanim pikir bayan qilip, sherqiy türkistan teweside hökümetsiz teshkilat qurush tügül, ammiwi yighilishlarningmu cheklimige uchraydighanliqini, 5-féwral ghulja weqesining Uyghurlarning en'eniwi milliy pa'aliyiti bolghan meshrep ehlini tutqun qilishi sewebidin partlighanliqini, bolupmu 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin, sherqiy türkistanda herqandaq shekildiki ijtima'iy, medeniy teshkilatning qurulushiningmu men'i qilinip kéliwatqanliqini tilgha aldi.

Uyghur ziyaliysi chughluq xanim bolsa, sherqiy türkistanda öktichi bir teshkilat qurushning esla mumkin emeslikini, töt Uyghurning bir yerge jem bolup pa'aliyet qilishining chekliniwatqanliqini tekitlidi.

Ularning éytishiche, 5-iyul ürümchi weqesidin kéyin Uyghurlarning barliq ijtima'iy, siyasiy, medeniy pa'aliyetliri éghir teqib astigha élin'ghan. Diniy yighilishlar mutleq cheklen'gen. Uyghurlar xitay kompartiyisige sadiqliqini bildüridighan türlük pa'aliyetlerge mejburiy qatnishishqa we ipade bildürüshke qistalghan. Alaqe erkinliki we Uyghur torlirida pikir bayan qilish erkinlikimu nazaret astigha élin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet