Kanada CBC radi'osining muxbiri Uyghurlar wetinide (2)


2006.12.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
jume-damolla-heytgah-150.jpg

Uyghurlarning diniy étiqatlirining xitay hökümiti teripidin chekliniwatqanliqigha köngül bölgen Anthony Germain , qeshqerdiki héytgah meschitining imami, 75 yashlardiki selle yögiwalghan jüme damolla hajini ziyaret qilidu.

Diniy zatlar xitay hökümitining kontrolliqida

Hökümet da'irliri bilen oxshash zuwandiki bu diniy zat "men barliq muxbirlarning qeshqerdiki dini pa'aliyetlerni toghra xewer qilishini we kommunistik partiyimizning islam dinimizni qandaq qollawatqanliqini xelq'aragha yetküzüshini ümit qilimen", dep jawap béridu.

Anthony Germain Bu imamdin bezi Uyghurlarning nime üchün islam dinining cheklimige uchrawatqanliqini eskertidighanliqi, nime üchün 18 yashtin töwenlerning dini ibadetke qatnishishining cheklen'genlikini we bezi Uyghurlarning qoshna döletlerde islam dini mektepliride oqushidiki seweblerni sorighanda u "islam dinining erbapliri we musulmanlar térrorchilargha qarshi turidu we uni qollimaydu. Bezi Uyghurlar sherqi türkistan islam herkitige oxshash térrorchi teshkilatlargha qatniship, bu rayunni musteqil qilish xiyalida bolmaqta we Uyghurlarnning béshini qaymuqturmaqta. Uyghurlarning döliti bar, u bolsimu xitay xelq jumhuriyiti", dégen jawabni alidu.

Hökümet da'irliri chet'ellik muxbirlargha düshmen közi bilen qaraydu

Amma Anthony Germain programmisida, jüme damolla hajining hökümet teripidin teyinlen'gen imam ikenliki we xitay hökümitining imamlarni terbiyilesh üchün dawamliq siyasi kurslarni uyushturidighanliqi hemde uning sözini terjime qilghan hökümet terjimaniningmu méyiqida külüp, uning sözlirige inkas qayturghanliqini eskertip ötidu.

U yene qeshqerde hökümet xadimlirining muxbirlarning arqisigha kiriwalidighanliqi we ularning chet'el muxbirlirini düshmen, dep qaraydighanliqi, amma Uyghurlarning chet'ellik muxbirlargha dostane mu'amile qilidighanliqi, öziningmu bu xildiki oxshimighan mu'amilige uchrighanliqi qatarliqlarni bayan qilidu.

Uyghurlarning pikir xiyali musteqil dölitini qurush

namaz-heytgah-150.jpg
15 – Öktebir küni, Uyghur kishi qeshqerdiki héytgah jameside imamgha qulaq salmaqta. Xitay hökümiti 18 – yashtin töwen yashlarning meschitke kirishini men'iy qilip, dini étiqadi küchlükrek Uyghurlarni "diniy esebiyler" dep eyiblep, jazalimaqta. AFP

Anthony Germain Ning urümchide muhemmed isimlik in'glizche bilidighan bir Uyghur bilen uchrishish pursiti bolidu. Bu Uyghur 1950 - yilliri Uyghur rayunida intayin az sanda xitay bolghan bolsa, hazir az dégende ularning sanining 6 milyon'gha yetkenlikini, xitay hökümitining meqsetlik halda bu rayimgha nopus yötkewatqanliqini sözlep béridu:

"Xitaylar intayin köpiyip ketti. Men xitaylarni yaman körmeymen amma xitayning siyasitini yaman körimen. Köpligen xitaylarning Uyghurlarni yaxshi körmeydighanliqini hem bilimen".

Uyghurlarning köplirining shinjangdiki ixtisadiy tereqqiyat xitay hökümiti üchün paydiliq, Uyghurlargha bolsa paydisiz, dep qaraydighanliqini eskertken muhemmed isimlik bu Uyghur "bu yerde yaxshi xizmetlerni xitaylar qilidu, éghir ishlarni bolsa Uyghurlar", deydu.

Anthony Germain Ning tonushturishiche, u ün alghusini etip qoyghandin kéyinla muhemmet isimlik bu yash Uyghurlarning musteqil dölet qurushni arzu qilidighanliqi, eger bu mesile heqqide chet'ellik bilen paranglashqanliqini hökümet bilip qalighan bolsa, türmige tashlinidighanliqi, ölümge höküm qilinidighanliqi yaki éghir künde qalidighanliqini, dunyaning Uyghurlarni yaxshi tonumighanliqi shundaqla xitay hökümitining 11-sintebirdin kéyin Uyghurlarni téximu qattiq basturiwatqanliqi qatarliqlarni sözlep béridu.

Wang léchu'enning meqsiti dunyagha Uyghurlarni térrorchi qilip körsitish

Kanada CBC döletlik radi'osining muxbiri Anthony Germain , Uyghur rayonigha qilghan sepirining axirqi künide, kompartiyining sékrétari we bu rayonning emeliyettiki birinji qol rehbiri bolghan wang léchu'en bilenmu körüshüsh pursitige érishidu. Bir hökümet xadimi uning wang léchu'en bilen körüshkende adettiki kéyim bilen emes belki resmiy kastum- burulka kiyishini telep qilidu. U, bu yolsiz telep bolsimu neche ming kilométirliq yolni bésip kelgen bir muxbir üchün yenila bu bir xosh xewer idi, deydu.

Wang léchu'en u we uning kesipdashlirini qobul qilghanda, Uyghurlar bilen xitaylarning munasiwitining intayin yaxshiliqini, ularning aka- uka, acha-singillardek yaxshi ötüwatqanliqini köp tekrarlaydu. Amma wang amérikining gu'antanomo turmisida tutup turuliwatqan Uyghurlar heqqide söz échishni hergizmu untup qalmaydu.

Wang bezi Uyghurlarning gu'antonamo türmiside nime üchün tutup turiliwatqanliqini chüshendürüp "bizning igilishimizche, 1000 etrapida Uyghur talibanlarning qorali we puli bilen afghanistanda amérikigha qarshi urush qildi. Sherqi türkistan islam herkiti teshkilati Uyghurlarni, xitay saqchilirini öltürdi hemde ular qazaqistan, qirghizistan qatarliq döletlerde térrorchiliq we bölgünchilik heriketliri bilen shughullandi", deydu.

Amma wang Uyghur rayunida qanche qétim térrorluq weqesi yüz bergenlikini we qanchilik Uyghurning bu weqelerge qatniship türmige tashlan'ghanliqi we yene qanchilik Uyghurgha ölum jazasi bérilgenliki heqqidiki su'allarni jawabsiz qalduridu. Shundaqla térrorchilar intayin az sanda déyish bilen boldi qilidu.

Uyghur baliliridiki bu özgirish kishini oylanduridu

Qeshqerning qedimi köchilirida oynap yürgen 4 yashlardiki ikki balining tuluq xitay teleppuzidiki salimi Anthony Germain ning diqqitini qozghaydu. U "xitay da'irliri hazirqi siyasitining bu balilarning asasliq millet xitaylar bilen bir gewde bolishigha yardem béridighanliqini tekitlimekte. Uyghurlar bolsa xitay hökümitining Uyghurlargha insaniy mu'amile qilmighanliqini we néfit we tebi'iy gazgha oxshash sana'et orunliridin Uyghurlarning siqip chiqirilghanliqini ilgiri sürüp, xitay hökümitining bu heriketliridin narazi bolmaqta. Béyjing da'irliri Uyghur rayunida xitaylarning sanining köpiyip, Uyghurlar sanining tiz sür'ette aziyiwatqanliqini ret qilmaqta. Chet'eldiki Uyghurlar xitay hökümitining Uyghurlargha qarita medeniyet jehette yoqitish siyasiti yügürüwatqanliqini otturigha qoymaqta", dep tonushturidu.

Anthony Germain Ning eskertishiche, xitay hökümitining Uyghur rayunida qedemde bir échiliwatqan néfit we tebi'i gaz sana'itidin Uyghurlarni yeklishi béyjingning obrazini téximu xunükleshtürüsh rolini oynaydiken. (Kamil tursun)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.