"Далай лама өз юртини алдимақта"

• 
  2006-08-22

• Ихтияри мухбиримиз әкрәмниң бу һәқтики мәлумати
• Download story audio

Германийидики мәшһур сиясий жорнал "әйнәк" ниң 33 - санида, далай лама вә тибәткә мунасивәтлик зор һәҗимлик бир зиярәт хатириси елан қилинди. Бу зиярәтни "әйнәк" жорнилиниң муһәрлиридин Stefan, Andreas we Gerhard қатарлиқлар тибәткә берип, тибәттики хитай компартийисиниң секретари вә һөкүмәт башлиқи җаң чиңлиң билән сөһбәт елип барған. Бу зиярәт хатирисигә, җаң чиңлиңниң далай ламани яманлап, "у өз юртини алдимақта" дегән бир җүмлә сөзи мавзу қилип қоюлған.

Бу әсәрниң 1 – бетидики айрим гәвдиләндүрүлгән бир стонда болса, уйғурлар һәққидә учурлар қистурулған. Бу стонда тибәт билән хитай армийиси оттурисида 1951 – йили йүз бәргән җәңдә 5000 нәпәр тибәтликниң өлгәнлики изаһланған. Шундақла, тибәтниң 1959 – йили хитай армийисиниң таҗавузи билән бесивелинғанлиқи һәм далай ламаниң шу чағда һиндистанға һиҗрәт қилғанлиқи чүшәндүрүлгән. Тибәт бесивелиништин илгири болса, хитай армийисиниң уйғур мусулманлириниң юртини бесивалғанлиқини алаһидә әскәрткән.

Бу әсәрдә, хитай һөкүмитиниң тибәткә һәм далай ламаға тутқан сиясити асаси мәзмун қилинған. Шуниң билән биргә, хитайниң азсанлиқ милләтләргә қарита йолға қоюватқан диний сиясити һәққидә көпләп соаллар соралған.

Тибәт һөкүмрани җаң чиңлиң, зиярәтчиләрниң соаллириға хитай компартийиси вә һөкүмитиниң мәйданида туруп җавап бәргән болсиму, униң пикирлири шунчилик күлкилик һәм бимәнә болуп қалған.

Мухбирлар униңдин "далай лама тибәтни сөймәмду?" дәп соал сориғанда, җаң әпәнди қопуп: "тибәт далай ламаниң юрти, җуңго болса униң вәтини. У өз вәтинини алдаватиду. 50 Нәччә йилдин буян, далай лама ласада хәлққә қарши, һөкүмәткә қарши вә җәмийәткә қарши 80 қетимдин артуқ вәқә туғдурди" дәп җавап бәргән.

Җаң чиңлиң йәнә зиярәтчиләргә, хитай компартийиси вә һөкүмитиниң диний әркинлик сияситиниң наһайити яхши әмәлиләшкәнликини чүшәндүргән

Хитай тарихчилири, тибәтни йүән сулалисидин башлапла хитайға тәвә иди, дегән пикирни илгири сүриду. Тибәт һөкүмрани җаң чиңлиң, тибәтни хитайниң айрилмас бир қисми, дәп тәкитлигән вә "далай лама уни җуңгодин айрип чиқмақчи", дәп әйиблигән.

Мәзкур зиярәт җәрянида, җаң әпәнди йәнә далай лама сәргәрдан һөкүмитини етирап қилмайдиғанлиқини оттуриға қойған һәмдә бейҗиң һөкүмитиниң далай лама сәргәрдан һөкүмити вәкили билән елип барған сөһбитини инкар қилип, буни "хусусй сөһбәт" дәп сүпәтлигән.