Далай лама 'шәрқий түркистан хәлқи билән қәтий бир сәптә туридиғанлиқи'ни билдүрди

Тибәт роһаний даһийси далай лама чаршәнбә күни тибәт қозғилиңиниң 51 йиллиқи мунасивити билән нутуқ сөзләп, "шәрқий түркистан хәлқи билән қәти бир сәптә туридиғанлиқи"ни билдүрди.
Мухбиримиз әркин
2010-03-10
Share
dalay-lama-305 Сүрәттә далай лама тибәт қозғилиңиниң 51 йиллиқи мунасивити билән нутуқ бәрмәктә.
AFP Photo

Далай лама дарамсалада 3 миң кишилик мухлисиға сөзлигән нутқида тунҗи қетим шәрқий түркистан дегән аталғуни қолланди. Анализчилар далай ламаниң бу аталғуни қоллиниши бейҗиңға берилгән бир сигналдур, дәп қаримақта.

Тибәт хәлқиниң һиндистанда сүргүндики роһаний даһийси далай лама чаршәнбә күни дарамсалада мухлислириға сөзлигән нутқида тунҗи қетим ашкарә "шәрқий түркистан" вә "шәрқий түркистан хәлқи" дегән аталғуни қолланди. Далай лама тибәт қоғилиңиниң 51 йиллиқи вә лхаса вәқәсиниң 2 йиллиқини хатириләш мунасивити билән өткүзүлгән 3 кишилик мурасимда сөз қилип, "еғир қинчилиқлар вә күнсери җидди бастурушларға муптала боливатқан шәрқий түркистан хәлқини унтуп қалмаслиқимиз керәк". "Мән уларға һәмдәмчи икәнликим вә улар билән қәтий биллә туридиғанлиқини ипадиләймән" дегән.

Америкидики бәзи өктичи анализчилар далай ламаниң шәрқий түркистан хәлқини тилға елиши хитай даирилириниң ғәзипини қозғап, униң бейҗиң билән болған мунасвитини өткүрләштүрүветидиған болсиму, лекин униң бу сөзи хитай даирилириға берилгән бир сигналдур, дәп қаримақта. Америкидики хитай өктичи зат сав чаңчиң әпәнди далай ламаниң шәрқий түркистан намини мәқсәтсиз тилға алмиғанлиқиға ишинидиған хитай зиялилириниң биридур.

У, "далай ламаниң бәрмәкчи болған сигнали шу, сән алдамчилиққа тайинип, бизниң сөһбәт вәкилимизни алдап кәлдиң. Хәлқара җамаәт пикирини вә америка һөкүмитини алдидиң. Җоңго һөкүмитиниң биз далай ламаниң вәкили билән сөһбәт елип бериватимиз дегини пүтүнләй ялған сөһбәт иди. Далай лама вә тибәт сәргәрдан һөкүмити алдамчилиқни қобул қилмайду. Бизниң тақитимиз тошти, биз әмди меғизлик мәсилиләр үстидә сөзлишимиз. Шуңа ялғуз тибәт мәсилисидила әмәс, шәрқий түркистан мәсилисидә раст гәпни қилиштур", дәп көрсәтти.

Далай лама шәрқий түркистан хәлқиниң еғир әһвалда яшаватқанлиқини тилға алған бу вақит уйғур аптоном райониниң рәиси нур бәкриниң йеқинда ахбарат елан қилиш йиғини чақирип, "5 - июл вәқәси"ниң җавапкарлиқини уйғурларға артқан вақит билән охшаш бир мәзгилгә тоғра кәлгән иди. Нур бәкри һазирға қәдәр "5 - июл вәқәси"гә четилип, 200 гә йеқин кишиниң җазаланғанлиқини илгири сүргән. Лекин у, мухбирларниң вәқәдә зади қанчилик уйғурниң өлгәнликигә даир соалиға җаваб бәрмигән иди.

Дарамсалдики паалийәткә тибәтлик сәргәрданлар, раһиблар, раһибәләр вә тибәтни қоллайдиған нурғун ғәрбликләр қатнашқан. Көк - сериқ - қизил рәңлик тибәт байриғини көтәргән аһалә хитайға қарши мәзмундики лозункилар билән коча айлинип, тибәт сәргәрданлириниң сүргүнгә қоғланғанлиқиниң 51 йиллиқини хатирилиди.

Далай лама мурасимдики сөзидә хитай һөкүмитигә ишләйдиған тибәт кадирлирини дарамсалаға чақирип, "мән тибәт аптоном районлирида хизмәт қилидиған тибәт кадирлирини әркин дуняда яшайдиған тибәт аһалисини зиярәт қилишқа тәклип қилимән. Улар һөкүмәт намида яки шәхсий салаһийәт билән зиярәт қилип, өзиниң әһвалини селиштуруп көрсә болиду" дегән.

Сав чаңчиң, "далай ламаниң шәрқий түркистан намини тилға елиши бу адәттики аталғу мәсилиси болмай, бу униң пикирдә өзгириш боливатқанлиқини, бейҗиң һөкүмитигә бағлиған үмиди үзүватқанлиқиниң ипадиси", дәп көрсәтти. У мундақ дәйду":далай ламаниң бу қетим җоңго компартийә шинҗаң, дәп атайдиған бу җайни ашкарә шәрқий түркистан, дегән нам билән атиши алаһидә әһмийәткә игә. Буниң 1 - әһмийити далай ламаниң пикридә өзгириш боливатқанлиқини ипадиләйду. Далай лама бурун шинҗаңни бу нам билән аташтин өзини қачуруп кәлгән. Чүнки бу аталғу талаш - тартиштики бир аталғу. Компартийә вә җуңгуолуқлар бу районни бесилвелинған земин, дегән мәнидики шинҗаң, дәп атап, буниңға хәнзу шовенизимини арилаштуривалиду. Уйғурлар болса бу җайни шәрқий түркистан, дәп атап, бу земинниң җоңго земини икәнликини рәт қилиду. Мәсилә ялғуз аталғу мәсилиси әмәс. Бу нам мәзкур земинниң тарихий, реаллиқи, мәдәнийити вә һәқиқи әһвалиға болған бир қарашни әкс әттүриду........Җоңго һөкүмити сөһбәт өткүзимиз, дәп һәр қетим далай ламани алдап кәлди. Бу қетим униң бу аталғуни қоллиниши униң бейҗиңға бағлиған үмидини үзүватқанлиқини ипадиләйду".

Муһаҗирәттики уйғурларниң сүргүндики тибәтләр билән болған алақиси хели бурун башланған болсиму, лекин рәсми һәмкарлиқи 1980 - йилларниң башлирида башланған иди. Әйни чағда далай лама түркийәни зиярәт қилип, муһаҗирәттики уйғур һәрикитиниң рәһбири мәрһум әйса йүсүп алиптекин билән учрашқан вә уйғур - тибәт - ички моңғулийә иттипақини қуруп чиққан. Лекин бу тәшкилат әйни чағдики шәрт - шараитниң чәклимисигә учрап, өз ролини җари қилдуралмиған иди.

Сав чаңчиң, далай лама вә тибәт сәргәрдан һөкүмитиниң бейҗиңға үмид бағлап, уйғурлар билән мәлум мусапә сақлап келиватқанлиқини, әмди далай ламаниң бу позитсийисини өзгәртиш пурсити кәлгәнликини билдүрди.

 У " уйғурлар тибәтләр билән һәмкарлишишни үмид қилиду. Уларниң далай ламаға һөрмити бар. Шәрқий түркистан хәлқи билән тибәт хәлқи иттипақлашса күчимиз зорийиду, дәп қарайду. Лекин мәсилиниң негизи далай ламада. Чүнки далай лама вә тибәт сәргәрдан һөкүмити җоңго һөкүмитигә нисбәтән хам - хиялда болуп кәлди. Даим чидаш, йол қоюш, мурәссә қилиш позитсийә тутуп, раст гәп қилишкә җурәт қилалмиди. Хәлқара җәмийәтни қозғап, шәрқий түркистан хәлқи үчүн сөзләшкә мәйли бармиди. Әмма далай ламаниң бу қетимқи сөзи бир башлиниш. Униң адәттики хупиянә сорунда әмәс, бәлки тибәт хәлқиниң хатириләш паалийитидә бу сөзни қилиши кишигә униң пикридә өзгириш болуп, шәрқий түркистан хәлқиниң һәрикити билән бирлишишкә қарап йүзләнгәндәк тәсират бериду" дәп көрсәтти.

Далай ламаниң вәкили 2002 - йилдин буян хитай һөкүмити билән 10 қетим сөһбәт елип барған болсиму, лекин бу сөһбәтләрниң һич бири әмили нәтиҗигә еришәлмигән. Икки тәрәп арисидики ахирқи сөһбәт бу йил 1 - айда өткүзүлгән болуп, хитай һөкүмити далай лама вәкиллириниң тибәткә али аптономийә бериш тоғрисидики пиланини рәт қилған иди.

Далай ламаниң дарамсаладики нутқи шу күни шинхуа ахбарат агентлиқиниң тәнқидигә учриди. Шинхуа агентлиқи елан қилған бу һәқтики обзорда далай ламаниң нутқиниң "нәпрәт билән юғурулғанлиқи, һәйран қалғучилик йери йоқлуқи", "ғәзәплик риторик билән толғанлиқи"ни илгири сүрүп, "униң 4 дән бир қисим җоңго земинида али аптономийини йолға қоюш тәлипини қобул қилғили болмайдиғанлиқи"ни тәкитлигән.
 
Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт