Dalay lamaning 'tibet ezeldin xitayning bir qismi' dégenni étirap qilmighanliqi söhbet buzulushtiki muhim seweb

Dalay lama izchil halda 'jungxu'a xelq jumhuriyiti dégen qurulma ichide tibette heqiqiy aptonomiye yürgüzüsh' ni qollisimu, emma 'tibet ezeldin xitayning bir qismi' dégenni étirap qilmay kéliwatidu. Bu, xitay - tibet söhbitining burulushigha sewebchi boluwatqan asasiy mesile. Bu mesile heqqide amérikida turuwatqan musteqil tetqiqatchi saw changching radi'omiz arqiliq mulahize élan qildi.
Muxbirimiz weli
2010-05-25
Share
Dalay lama Dalay lamaning yéqinqi süriti.
AFP Photo

Aptorning qarishiche, teywen boghuzining ikki teripidiki ikki xitay merkizi hökümiti ‏ -‏ jungxu'a xelq jumhuriyitining merkizi hökümitimu, jungxu'a min'goning merkizi hökümitimu her ikkisi 'tibet ezeldin xitayning bir qismi' dep jakarlap kéliwatidu, bu gepni xitayda anglimighan adem yoq, emma héchkim buni ispatliyalmaydu. Chünki bu gep pakitqimu uyghun emes, mentiqighimu uyghun emes.

Tibet tarixta musteqil dölet

Aptorning qarishiche, xitay merkizi hökümiti 'tibet ezeldin xitayning bir qismi' déginige tang, yu'en, ching sulalilirini ispat qilip körsitidu. Emeliyette, tibet shu dewrlerdimu musteqil döletla emes, belki qudretlik dölet idi. U mundaq dep bayan qilidu:

Tibet miladi 7‏ - 8 ‏ - esirlerdiki tang sulalisi dewride bir musteqil döletla emes, belki térritoriyisi kéngeygen, hetta tang sulalisining paytexti chang'en shehirinimu bir mezgil ishghal qilip turghan qudretlik dölet idi. Eyni waqitta, tang sulalisi qudretlik tibet padishahi song zen'genpugha xoshamet qilip hetta melikilirinimu teqdim qilghan. Eyni waqitta teqdim qilin'ghan 'melike' heqqide tash abidige oyulghan xetler, del tang sulalisining tibet ishghaliyitide ikenlikining pakiti.

Emma, hazirqi xitay merkizi hökümiti buni 'tibet ezeldin xitayning bir qismi' ikenlikining pakiti dewaldi. Tang sulalisining paytextini ishghal qilip turghanda, melikengni xotun qilghan tibet padishahining yurti sining zémining bolup qalamdu? qedimqi zamanlarda dunyada 'qudiliq munasiwet' dep atilidighan munasiwet bolghan, emma qaysibir döletning xitaydek mentiqisiz gep qilghini yoq.

 Miladi 10‏ - 11‏ - esirlerdiki sung sulalisi bilen tibetning munasiwiti barliqi heqqide pakit yoq. Emma uningdin kéyin, miladi 13‏ - 14‏ - esirlerde, mongghullar qurghan yu'en sulalisi tibetni bir mezgil ishghal qilghan idi. Hazirqi xitay merkizi hökümiti bunimu 'tibet ezeldin xitayning bir qismi' ikenlikining pakiti dewaldi. Eyni zamanda mongghullar rusiye zéminlirinimu bésiwalghan idi. Xitay buni némishqa 'xitayning bir qismi' ikenlikining pakiti déyishke jür'et qilalmaydu?

Xitaylar qurup 14‏ - 17‏ - esrlergiche dawam qilghan ming sulalisi bilenmu tibetning munasiwiti yoq. Emma xitay merkizi hökümiti uningdin kéyin manjular qurup 17‏ - 20‏ - esrlergiche dawam qilghan ching sulalisini kötürüp chiqidu. Bu yillarda ching sulalisi qoshunliri tibetke 4 qétim kirip , eyni waqittiki dalay lamaning telipi bilen népalning hujumini chékindürüshke yardem bergen idi.

1652 - Yili 5‏ - ewlad dalay lama ching sulalisining padishahi bilen körüshkili barghanda, manju padishahi 40 chaqirim yol yürüp dalay lamaning aldigha chiqip qarshi alghan we tashqi mongghuliye bilen munasiwetni yaxshilash üchün dalay lamadin yardem telep qilghan. Ching sulalisining axirqi yillirida, tibetke hujum qilghan manju qisimlirini eyni waqittiki dalay lama tibettin qoghlap chiqarghan idi. Shu yillarda xitayni ishghal qilip turghan manjularning tibet bilen bolghan munasiwitini 'tibet ezeldin xitayning bir qismi' ikenlikining pakiti dése mentiqighe uyghun kélemdu?

Tibet 1950‏ - yilidin bashlap kommunist istilasigha uchridi

Aptorning bayan qilishiche, uningdin kéyinki jungxu'a min'go dewride tibet musteqil dölet bolup turghan. Peqet 1950‏ - yilidin kéyin, tibet andin kommunist istilasigha uchridi. Eyni waqitta, kommunist xitay qisimlirining sani tibetlerning nopusidinmu köp idi. Tibetning aran 7 ming eskiri bar idi. Ademning hayatini qedirleydighan dalay lama urush qilishni xalimidi.

Xitay tibetke 'dalay lamaning dahiliq orni özgermeydu', 'tibette sotsi'alistik özgertish élip bérilmaydu', 'tibetlerning mülkige qilche chiqilmaymiz' dep wede bérip, tibet bilen '17 maddiliq tinchliq kélishimi' imzalidi.

Bu dewrde, mawzédungchilar lénin, stalinlarni dorap wediside turmayla qalmay, belki tibetlerni qattiq basturush arqiliq bash egdürüshke tirishqan bolsimu, emma tarixni özgertelmidi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet