"Олимпикни байқут қилиш" хитайлар пәқәт аңлашни халимайдиған сөз

2007-05-18
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Хитай ташқи ишлар министири яң җйечи, келәрйил хитайда өткүзилидиған олимпикни суданниң дарфур районида юз бериватқан ерқи қирғинчилиққа четип сиясийлаштурушниң чоқум мәғлуп болидиғанлиқини оттуриға қойди.

Бейҗиңда әнгилийә ташқи ишлар министири маргарет бекет (Margaret Becket) ханим билән учришиш җәрянида өткүзүлгән мухбирларни күтивелиш йиғинида, хитай ташқи ишлар министири яң җйечи: " бир топ кишиләр олимпик йиғинини сиясийлаштурмақчи болишиватиду. Лекин улар мәқсидигә һәргиз йетәлмәйду" деди.

Хитай хәлқара җәмийәтниң қаттиқ әйиблишигә учрап кәлмәктә

Хитай судандики ерқи қирғинчилиқини һәл қилишта бир чәттә қол қоштуруп қарап турди дәп әйибләнгән болуп, йеқиндин бери олимпик йиғининивастә қилип туруп хитайға дарфур мәсилисидә бесим ишлитиш һәрикәтлири хели кәң қанат яйған иди.

Хитай судан нефит екиспортиниң үч дән икки қисимни сетивалиду вә нурғунлиған африқа әллиригә қорал- ярағ сатиду.

Бу айда франсийидә өткүзүлгән президент сайлимида, франсуз сиясийонлири олимпикини байқут қилиш идийисини көтүрүп чиққан вә йеқинда америкилиқ сәнәткар миа фарров ханим бейҗиң олимпикини "қирғинчилиқи олимпики" дәп атап хитайни дарфур мәсилидә актип рол ойнашқа қистиған иди.

Униңдин башқа йәнә, нюйорклуқ сияси паалийәтчи "кишилик һоқуқ биринчи" тәшкилатиға мәнсуп җилл савитт(Jill Savitt) "дарфурниң олимпик чүши" намлиқ паалийәт тәшкилләп, дарфурдин бейҗиңға мәшәл йәткүзүш паалийити орунлаштурушни җакарлап хитайни дарфур мәсилисидә хартом һөкүмитигә бесим ишлитишкә чақирған.

18- Май хитай ташқи ишлар министири яң җйечи бейҗиңниң судан һөкүмәт әмәлдарлири билән дарфур мәсилисидә алақә қиливатқанлиқини ипадиләп мундақ деди: "җуңгу һөкүмити вә һәр дәриҗилик һөкүмәт әмәлдарлири судан тәрәпниң мунасивәтлик әмәлдарлири билән йеқиндин алақә қиливатиду. Шуни үмид қилимизки бу мәсилиләр мунасип диалог- сөһбәтләр билән һәл болғуси."

У йәнә, хитай һөкүмитиниң, сияси җәрян вә тинчлиқ сақлаш мәшғулатиниң чоқум тәңпуң рәвиштә елип берилиши керәкликигә ишинидиғанлиқини билдүрди.

Дарфур мәсилисиниң арқа көрүниши

Дарфур суданниң ғәрби қисмиға җайлашқан. 2003-Йили дарфурдики йәрликләр аптономийә тәләп қилип қозғалғандин кийин, һөкүмәт билән дарфурлуқлар арисида тоқунуш йүз бәргән.

Тоқунушиватқан икки тәрәпниң бирси судан һөкүмәт армийиси вә асасән әрәп көчмән чарвичилиридин тәшкил тапқан җанҗавид қораллиқ күчлири йәнә бир тәрәп дарфурдики деһқанлар вә һәрхил етник гуруппилардин тәшкил тапқан судан азадлиқ армийиси вә адаләт вә баравәрлик һәркити қатарлиқлар.

2003- Йилидин буян һөкүмәт вә җанҗавид қураллиқ күчлириниң дарфурға қилған үзлүксиз һуҗумлирида, һазирға қәдәр 200 миңдин артуқ бигунаһ хәлқ қирғин қилинған вә 2 йерим милйондин артуқ адәм өй маканлиридин айрилип мусапир болуп кәткән. Әмма вашингтон пост гезитидә 17 -април берилгән хәвәрдә қәйт қилинишичә, тоқунуш җәрянида өлгәнләрниң сани 450 миңға йетидикән.

Җанҗавид әрәбчә сөз болуп " атлиқ қораллиқ адәм" дегән мәнидә, җанҗавитлар асасән әрәбчә сөзлишидиған суданлиқ малчилардин тәшкил тапқан бандитсиман қораллиқ топ. Узундин бери җанҗавидлар билән суданниң ғәрби қисмида яшайдиған олтурақ р деһқанлар арисида һәрхил ихтилаплар мәвҗут иди.Җанҗавидларниң етник категорийиси бәк мурәккәп, лекин улар өзлрини әрәб дәп тонишиду.

Ирқий қирғинчилиқта инкас қайтуруш җәмийитиниң тор бетидә көрситилишичә, җанҗавид қораллиқ күчлири судан һөкүмитиниң ярдими астида дарфурдики авамға изчил соруқчилиқ селип, авам хәлқни қирғин қилған икән. Лекин, судан һөкүмити җанҗавид қораллиқ күчлирини "һечқачан қоллимидуқ" дәп, чиң туруп кәлмәктә.

"Олимпикини байқут қилиш" хитайлар һәргиз аңлашни халимайдиған сөз

Хитай һөкүмити бирләшкән дөләтләр тәшкилатниң қорал ярақ ембаргосиға хилаплиқ қилип суданға қорал-ярақ сетип бәргәнлики үчүн, кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә америка явропадики бәзи сиясий онлар 2008- йиллиқ бейҗиң олимпикини байқут қилишни оттуриға қойған.

Әмма, байқут қилишниң олимпик роһиға қариши икәнлики тәкитлигән хитай ташқи ишлар министири яң җйечи: "олимпикини байқут қилиш олимпик роһиға қариши болупла қалмай, бәлки йәнә дуня хәлқиниң арзу-үмидлиригиму қариши. Шуңа улар мәңгү мәқсидигә йетәлмәйду" дәйду.

Техи бир ай илгирила хитай таши ишлар министири болуп тәйинлигән я җйечи, хитайниң африқа мәсилисидики мәвқәсини ақлап "дарфур мәсилисидә җоңгу һөкүмитиниң мәвқәси изчил вә көрүнәрлик. Биз дарфур хәлқини хәйри-сахавәт вә қутқузуш ярдәмлири билән тәмин етип келиватимиз. Кәлгүсидиму изчил давамлаштуримиз" дәйду.

BBC Ниң бу һәқтики хәвәрлиридә көрситилишичә, гәрчә хитай дуня сәһнисидә " мәсулийәтчан ролчи" сүпитидә мәйданға чиқишқа урунған болсиму, лекин судан мәсилисидики әйибләшләр хитайниң бу истратегийисгә әкис тәсир пәйда қилидикән.

Уларниң қаршичә йәнә, хитай әмәлдарлири олимпиккә һәрқандақ бир нәрсиниң тәсир көрситишни халимайдиған болуп, "олимпикини байқут қилиш" хитайлар пәқәт аңлашни халимайдиған сөз икән. (Җүмә)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт