Xitay amérika kishilik hoquq xatirisini tenqid qildi


2007.03.08

Xitay hökümiti 2006 - yilqi amérika kishilik hoquqi xatirisining ehwali heqqide doklat élan qilishning ikki kün aldida amérika yer shari kishilik hoquqi weziyitining ehwali heqqide doklat élan qilip, xitay kishilik hoquqi xatirisining yenila nachar ehwalda turuwatqanliqini, bezi sahelerde keynige chékinlgenlikini tenqidligen idi. Doklatta, xitay da'irilirining Uyghur aptonom rayonida térrorizmgha qarshi urushni bahana qilip, siyasi köz qarishi oxshimaydighan Uyghurlar we diniy ölümalarni shepqetsiz basturiwatqanliqini ilgiri sürgen.

Xitay: amérika kishilik hoquq mesiliside jahan'girlik qilmaqta

Xitay dölet kabénti peyshenbe küni élan qilghan 2006- yildiki "amérika kishilik hoquqi xatirisi" ning ehwali heqqidiki doklatta, amérika chet'elde qozghighan urushlar we bu urushlarda ölgen insanlarning hayati shundaqla amérikining ichki qismida kishilik hoquqning ebjighi chiqip ketkenlikini ilgiri sürdi. Doklatta, amérika özini bashqa döletlerning üstige qoyup bashqilarning kishilik hoquqini tenqid qilsimu, lékin özidiki mesilisini körmeske salmaqta, qosh ölchem qollanmaqta we kishilik hoquq mesiliside jahan'girlik qilmaqta," deydu.

Doklatta eskertishiche, amérika hökümitining kishilik hoquqi ziyankeshliki özini "kishilik hoquqi bayraqdari" deydighan amérikining xelq'ara obrazigha éghir ziyan salghan. Xitay tashqi ishlar ministirliki bayanatchisi chin gang, peyshenbe künki muxbirlarni kütüwélish yighinida" bu doklat amérikining özini his qilish, özidiki kishilik hoquqi ehwalini bilish shundaqla bashqilargha baha bérish salahiyitining bar - yoqliqini körüp yétishtiki bir eynek," dep körsetti. Lékin kishilik hoquqi teshkilatlirining eskertishiche, amérika kishilik hoquqi xatirisini yüzde-yüz pakiz, dep ketkili bolmisimu, emma amérika kishilik hoquqi xatirisidiki mesile asasen tüzümdiki mesile emes.

Merkizi nyu yorktiki xitay kishilik hoquqi teshkilatining mes'uli féng déching, xitay kishilik hoquqi xatirisining nacharliqigha xitay siyasi sistémisidiki mesile, dep qaraydighanliqini bildürdi. U, "amérika edliye séstimisi bilen jonggo edliye séstimisi pütünley oxshimaydu. Emiliyette amérikida saqchilarning zorawanliqi xususi hadisiler bolup, bu tüzüm xaraktérlik mesile emes. Lékin junggoda saqchi we edliye pütünley musteqil emes. Uning üstige ashkare emes shundaqla nahayiti adaletsiz. Amérikida edliye we saqchilarning hoquqi qanun - tüzüm we metbu'atning nazariti astida bolsimu, lékin junggoda ehwal pütünley buning eksinche," deydu.

Xitay özidiki kishilik hoquq mesilisini étrap qilsimu, biraq ashkare tenqit qilinishini xalimaydu

Amérika tashqi ishlar ministirliki doklatta, xitay hökümiti anglashni xalimaydighan bezi sezgür mesililerni, bolupmu xitay köchmenlirini yötkesh siyasiti Uyghur aptonom rayonida xitay nopusining körünerlik köpiyishige sewebchi boliwatqanliqini shundaqla xitaylarning rayonda asasi hoquqni changgiligha éliwalghanliqini we Uyghurlarning chetke qéqiliwatqanliqini tekitligen. Küzetküchilerning eskertishiche, béyjing hökümiti yeng ichide xitay kishilik hoquqi xatirisining nacharliqini iqrar qilsimu, lékin kishilik hoquqi xatirisining ashkare tenqid qilinishigha nahayiti sezgür pozitsiye tutup kelmekte.

Féng déching bu ehwalni xitay hökümitining " yüz obroy qoghlushush" rohi haliti bilen munasiwetlik, dep körsetti. Xitay hökümiti amérikining kishilik hoquqi ehwali heqqidiki doklatta iraqtiki toqunush, awam puqralarning ölümi, mehbuslar mesiliside jenwe ehdinamisigha xilapliq qilghanliqi, amérikida érqiy kemsitishning choqur yiltiz tarqanliqi, puqralarning iqtisadi, ijtima'iy we medeniyet hoquqi tégishlik kapaletlik ige emesliki shundaqla jinayet heriketlerning kishiler hayati we mal-mülkige salghan ziyini, amérika qanun organlirining kishilik hoquqni depsende qilghanliqini ilgiri sürgen.

Xitay özidiki kishilik hoquq mesilisi bilen amérikidiki ijtima'iy mesilini arilashturiwetken

Béyjing hökümiti xitay kishilik hoquqi xatiriside mesile barliqini ret qilghan bolsimu, lékin amérika hökümiti amérika kishilik hoquqi xatirisi nuqsansiz, dep qarimaydighanliqini bildürmekte. Amérika tashqi ishlar ministiri kondiliza rayis, aldinqi küni kishilik hoquqi doklati élan qilish munasiwti bilen ötküzgen muxbirlarni kütüwélish yighinida, amérikining kishilik hoquqi doklati élan qilishtiki seweblirini chüshendürgen we "bu dégenlik bizning amérika kishilik hoquqi xatirisi nuqsansiz, dep qaraydighanliqimiz emes. Eksinche bizningmu kishilik hoquq jehette nurghun yitersizlikimiz barliqini bilimiz," dep tekitligen.

Xitay kishilik hoquqi teshkilatidiki féng déchingning eskertishiche, xitayning amérika kishilik hoquqi ehwali heqqidiki doklatida ijtima'iy mesililer bilen kishilik hoquqi mesilisi bir - birige arlashturuwétilgen. U, "doklatta jonggo hökümiti kishilik hoquq mesilisidiki chüshenchisining nahayiti ajiz ikenlikini ashkarilap qoyghan. Bu ajizliqni doklatta köp jehetlerde körüwélish mumkin. Bolupmu jonggo hökümiti amérika jem'iyitidiki ijtima'iy hadisilerni kishilik hoquq mesilisi bilen arlashturuwalghan. Mesilen: amérikida jinayet sadir qilish oramning yuqiriqi qatarliqlar. Emiliyette bu mesililer jemi’yettiki ijtima'iy hadisilerdin ibaret," deydu.

Féng xongdéning eskertishiche, dölet yer shari kishilik hoquqi ehwali heqqide doklat élan qilsa, yene bir döletning uninggha qarshi shu döletning kishilik hoquqi ehwali heqqide doklat élan qilish toghra emes. U, xitay da'irilirini kishilik hoquqni siyasilashturush yaki xelq'arada öz menpe'etini qoghdaydighan qoralgha aylanduruwélish bilen eyiblidi. Féng xongdé, "jonggo hökümiti kishilik hoquqni da'im siyasilashturup keldi. Bolupmu b d t ning kishilik hoquqi kéngishide da'im kishilik hoquqqa yatidighan ishlarni siyasi mesilige aylanduruwaldi. Bu jehette jonggo hökümiti 3- dunya elliridin paydilinip kelmekte," deydu. (Erkin)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.